Археологчид өнгөрөгч онд 588 дурсгалт газар шинээр нээн илрүүлжээ

Монголын археологчид өнгөрсөн онд гадаадын 12 улсын эрдэмтэн судлаач, мэргэжлийн байгууллагуудтай хамтарсан төсөл хөтөлбөр хэрэгжүүлсэний зэрэгцээ нийт 18 аймгийн 50 гаруй сумын нутагт археологийн хайгуул, малтлага судалгаа явуулж, нийт 588 дурсгалт шинээр илрүүлэн баримтжуулсан амжилттай ажиллав хэмээн "Монголын археологи-2016" эрдэм шинжилгээний хурлын үеэр онцлов.

Тус эрдэм шинжилгээний хуралд ШУА-ийн Тэргүүн дэд ерөнхийлөгч, академич Г.Чулуунбаатар хэлсэн үгэндээ "Чулуун зэвсгийн бууц, суурин, хүрлийн үеийн булш, хиргисүүр, хадны зураг, буган хөшөө, Хүннү, Сяньби, Түрэг, Монголын үеийн булш, эртний Орхоны руни бичээс, тахилын онгон, олон үеийн хот суурин, сүм хийд, хүн чулуу гээд судалгааны ажлаа өнөөдөр Монголын археологчид тайлагнаж байна. Бид асар олон зүйлийг хийж бүтээсэн нь харагдаж байна. Шинжлэх ухааны үндэслэлийг боловсруулахад судалгааны хүрээлэнгүүдийн үйл ажиллагаа чиглэгддэг" хэмээн дурдав.

Харин доктор Ю.Болдбаатар "Судалгаа хийхээр аль нэг газрыг зориход эдийн засгийн хүндрэл гардаг. Гэвч бид элдэв асуудал тоочоод суудаггүй. Ажлаа бодоод гуйж түүж байж л нэг юм замдаа гардаг. Өнгөрсөн онд археологчид маш амжилттай ажилласан. Бид шинэ онд ч мөн амжилттай ажиллахын тулд өнгөрсөн оныхоо хийж бүтээснийг дүгнэн хэлэлцэж, судлаач эрдэмтэд маань хоорондоо мэдлэгэ туршлагаа солилцохоор цуглараад байна. Хийсэн юмтай ,хэлэх үгтэй учир баяр хөөртэй, нүүр бардам энд зогсож байна” гэв.

2016 онд хийсэн олон төсөл, хээрийн судалгаа, малтлагын үеэр үнэт олдвор ихээр илрүүлсэн бөгөөд түүнээс онцолвол Ховд аймгийн Мөнххайрхан сумын нутаг Борт багийн “Үзүүр гялан” хэмээх газраас Түрэгийн үеийн хадны булш олдсон нь хүмүүсийн анхаарлыг ихэд татсан бол Хонгор сумаас олдсон палеонтологийн олдвор, Сүхбаатар аймгийн Эрдэнэцагаан сумаас олдсон өвөрмөц, содон хадны зураг, Хүннүгийн үеийн төмөр хайлуулах зуух, Баян-Өлгий аймгийн Ногооннуур, Орхон аймгийн Жаргалантаас илэрсэн Сяньби булш, Шивээт улааны Түрэг, Уйгурын үеийн хаад язгууртны тахилын онгоны малтлага судалгаа, Ховд аймгийн Мөнххайрхан, Баян-Өлгий аймгаас шинээр олдсон хадны оршуулга зэрэг өнгөрсөн онд хийсэн археологийн шилдэг нээлт, сор олдворуудын талаар судлаачид дор бүрнээ тайлбар хийж, малтлагийн үеийн үйл явцыг зурагжуулсан баримт сэлтийг үзүүлж байв.

Архелогийн авран хамгаалах судалгааны хүрээнд 16 аймгийн 38 сумын нутагт нийт 42 тусгай зөвшөөрлийн дагуу хайгуул, судалгааны ажил явуулж Бянхонгорт 10, Говь-Алтай аймагт 27, Дорноговь аймагт 25, Дундговь аймагт 60, Өвөрхангай аймагт 29, Өмнөговь аймагт 146, Сүхбаатар аймагт 99, Төв аймагт 89, Увс аймагт 12, Улаабаатар хотод 27, Хэнтий аймгийн нутагт 45 зэрэг нийт 588 дурсгалт шинээр илрүүлж баримтжуулжээ. 

Тус малтлага, судалгааны хүрээнд хүрэл зэвсгийн үеийн хиргисүүр, шоргоолжин булш, дөрвөлжин булш 10 байснаас Сэлэнгэ аймгийн Мандал сумын нутагт малтан судалсан дөрвөлжин булшнаас цөгцөн хэлбэрийн хүрэл тогооны хагархай, хүрэл зэв олдсон бол тус сумын Гацууртын амны монгол булшнаас монгол эмээл, төмөр хутга, хүрэл гаанс зэрэг сонирхолтой олдворуудыг нээн илрүүлжээ. Мөнхүү Өмнөговь аймгийн Гурвантэс сумын нутагт орших хөндөгдөөгүй бүтэн оршуулга бүхий шоргоолжин булшнаас цагаан шавар сувс, улаан өнгийн хүзүүний хув зүүлт зэрэг олдсон нь ховор нандин үзмэрийн тоонд багтаж буй юм.

Монгол-Германы хамтарсан “Баркор” төслийн хүрээнд Өвөрхангай аймгийн Хужирт сумын Майхан толгой гэх газар малтлага хийж судалгаагаар илэрсэн хүн, малын ясны дээжийг ХБНГУ-ын Мюнхен хотын Людвиг Максимлианы их сургуулийн Био төв, Биологийн нэгдүгээр тасгийн лабораторид радио-карбоны аргаар он цаг тогтоох, изотопын судалгаа хийлгэхээр илгээгээд байгааг төслийн багийн хамт олон мэдээллээ. Өөр бас нэгэн сонирхолтой олдворыг Монголын Үндэсний музей, Амеркийн Питсбургийн их сургуультай хамтарсан “Умард Монгол” археологийн судалгааны төслийн хүрээнд нээн илрүүлсэн байна. Тус багийн хамт олон Орхон аймгийн Жаргалант сумын нутаг дэвсгэр Айргийн гозгор хэмээх газраас өмнө илэрч байгаагүй өвөрмөц зан үйл бүхий булш, оршуулгыг илрүүлсэний сацуу Сяньбигийн үед хамаарах модон байшин бүхий модон хүний сийлбэр олжээ. Ийнхүү тус булшнаас гарсан өөр олон үнэт олдворуудаар Монголын Үндэсний музей болон Орхон аймгийн музейн сан хөмрөгийг арвижуулсан байна.

Монголын археологийн сан хөмрөг жилээс жилд өсөн арвижиж, үнэт олдвор бүхий дурсгалт газруудыг судлаачид нээн илрүүлснээр бидний түүх улам л зузаарсаар буй билээ.

 

Б.Алтанхуяг