Ачаалж байна…
Ачаалж байна…
Myagmarsuren Byambajaw

Улиастай, 2026 оны арваннэгдүгээр сарын 18 /МОНЦАМЭ/. Завхан аймгийн тэмээчдийн хоёрдугаар зөвлөгөөн 50 жилийн дараа болж, тэмээн сүргийн өсөлт, үүлдэр угсаа, ашиг шимийг сайжруулах асуудлыг хэлэлцжээ. Зөвлөгөөнд 13 сумын 300 орчим төлөөлөгч оролцсон байна. Энэ үеэр тэмээн сүргийн тогтвортой өсөлтийн талаар илтгэл тавьсан Монгол Улсын Хөдөлмөрийн баатар, Гавьяат зоотехникч, ХААИС-ийн хүндэт доктор Л.Лхасүрэнтэй уулзаж ярилцлаа.
Завхан аймгийн тэмээн сүргийн өнөөгийн байдал, цаашдын хөгжлийн боломжийг хэрхэн харж байна вэ?
-2025 оны жилийн эцсийн мал тооллогоор Завхан аймаг 3 сая 28.1 мянган толгой малтайгаас 8.8 мянга нь тэмээ байна. Дөрвөлжин сум тэмээний тоогоор аймагтаа тэргүүлж байна.
Манай аймаг 1954 онд хамгийн олон буюу 39.5 мянган тэмээтэй байсан бол 2010 онд 5.6 мянга болж буурсан. Өнөөдөр тэмээчдийнхээ хичээл зүтгэлээр 8.8 мянгад хүргээд байна. Энэ нь тэмээн сүргийг өсгөх боломж байгааг харуулж байгаа ч зөвхөн тоо толгой бус, үржлийн чанар, сүргийн зохистой бүтэц, ашиг шимийг хамтад нь сайжруулах шаардлагатайг харуулж байна.
Завхан-Хүнгийн хэвшлийн тэмээний судалгаа, үржлийн ажилд олон жил оролцсон. Судалгааны үр дүнгээс танилцуулахгүй юу?
-Тэмээ зонхилон байршдаг зургаан суманд судалгаа хийж, Завхан-Хүнгийн голын тэмээн сүрэгт цөм сүргийн шаардлага хангах үржлийн чанартай мал байгааг тогтоосон. Үүний үндсэн дээр 1973 онд Дөрвөлжин сумын 3.5 мянга, 1974 онд Ургамал сумын 3 мянган тэмээнд судалгаа, шилэлтийн ажил явуулж, нутгийн шилмэл тэмээгээр үржлийн хоёр ферм байгуулсан юм.
Завхан-Хүнгийн хэвшлийн тэмээний цөм сүргийн дундаж жин 390 кг, ингэнүүд 420-590 кг, атнууд 590-610 кг хүрч байв. Атны нядалгааны гарц 54-58.1 хувь, тэмээний ноосны дундаж гарц 5.3 кг байсан. Нас гүйцсэн ингийг өдөрт гурван удаа саахад 600-760 грамм сүү өгч байлаа.
Энэ судалгааны үр дүн нутгийн шилмэл тэмээг сонгон үржүүлж, үржлийн ажлыг зөв зохион байгуулснаар ашиг шимийг нэмэгдүүлэх боломжтойг харуулсан юм.
Тэмээний аж ахуйн эдийн засгийн өгөөж, байгаль цаг уурт зохицсон онцлогийг хэрхэн ашиглах боломжтой вэ?
-Тэмээ бол байгаль, экологийн нөхцөлд сайн зохицсон, өл, цангаа даах чадвартай, амьдрах чадвар өндөртэй мал. Бусад малын төдийлөн иддэггүй заг, харгана, шарилж, дэрс, хамхаг, агь, шаваг зэрэг ургамлыг ашигладаг учраас Завхан аймгийн говь, хангай хосолсон нутагт тэмээний аж ахуйг хөгжүүлэх боломж бий.
Тэмээ мах, сүү, ноос, арьс шир гээд олон төрлийн ашиг шим өгдөг. Ингэний сүүгээр уламжлалт бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэж, тэмээний ноосыг боловсруулан нэмүү өртөг шингээх боломжтой. Манай аймгийн тэмээ олонтой сумуудад энэ мэтчлэн ашиг шимийг нь хүртэж байна. Зөвлөгөөний үеэр ч дэлгэж тавьсан байна.
Бидний судалгаагаар сургаж эдэлсэн тэмээний жин, ноос, сүүний ашиг шим эмнэг хангал тэмээнээс 6-13 хувиар илүү байсан. Иймээс тэмээг зөвхөн ашиг шимийн төдийгүй уналга, ачилга, уламжлалт маллагааны ач холбогдлоор нь авч үзэх хэрэгтэй.
Тэмээн сүргийн тоо толгой, үржлийн чанарыг нэмэгдүүлэхэд юунд анхаарах шаардлагатай вэ?
-Юуны өмнө сүргийн бүтцийг зөв бүрдүүлэх хэрэгтэй. Нийт сүрэгт ингэн тэмээний эзлэх хувийг 40-өөс доошгүй хувьд хүргэх, төллөх ээлжийн 100 ингэнээс 85-аас доошгүй ботго бойжуулах, сүргээ жилд 10-аас дээш хувиар өсгөх зорилт тавих нь зүйтэй юм.
Мөн цус ойртолтоос сэргийлж, говийн “Хэцийн хүрэн” үүлдрийн буур болон Завхан-Хүнгийн хэвшлийн шилмэл буурыг үржилд ашиглах хэрэгтэй. Шилмэл буурыг сонгон үржүүлэх, хээлтүүлгийн ажлыг мэргэжлийн байгууллагуудтай хамтран зохион байгуулах нь чухал.
Өнжмөл ингийг бууранд оруулах, төллөх ингийг малчны хяналтад байлгах, ботгыг гардан бойжуулах, өвчлөл, хорогдлыг бууруулах мал эмнэлгийн ажлыг тогтмол хэрэгжүүлэх шаардлагатай байна.
Уламжлалт маллагаа, бэлчээрийн ашиглалтад тэмээ ямар үүрэгтэй вэ?
-Сүүлийн жилүүдэд автомашин, мотоциклийн хэрэглээ нэмэгдсэнээр малчдын уламжлалт уналга, хөсөг тээврийн хэрэглээ багассан. Үүний улмаас бэлчээр сэлгэх, алслагдсан соргог бэлчээрийг ашиглах нь багасаж, зам, суурин газрын ойролцоох бэлчээрийн ачаалал нэмэгдсэн байна.
Уг нь, тэмээ бол хол зам туулах чадвартай, байгалийн ургамлыг ашиглах онцлогтой мал. Тиймээс тэмээн хөсөг, уламжлалт маллагааны арга ухааныг сэргээх нь бэлчээрийн зохистой ашиглалтад чухал ач холбогдолтой юм. Тиймээс манай туршлагатай тэмээчид залуу малчдад энэ талын уналга, уламжлалыг өвлүүлэн үлдээж зааж сургаж, үлгэрлэх нь чухал байгааг зөвлөгөөний үеэр ярилаа.
Завхан аймгийн тэмээчдийн хоёрдугаар зөвлөгөөнд ямар зорилтыг дэвшүүлэхийг санал болгож зөвлөв?
-Энэ зөвлөгөөн бол тэмээний аж ахуйг сэргээн хөгжүүлэх бодлогоо тодорхойлох чухал боломж юм. Төр, малчин, мэргэжилтнүүд хамтран ажиллаж, тэмээн сүргийн тоо толгойг нэмэгдүүлэхийн зэрэгцээ нутгийн шилмэл хэвшлийг хамгаалах, үржлийн чанарыг сайжруулахад анхаарах хэрэгтэйг таниулсан зөвлөгөөн боллоо.
Ингэн тэмээний эзлэх хувийг нэмэгдүүлэх, ботгоны бойжилтыг сайжруулах, сүргийн өсөлтийг тогтвортой хангах, тэмээчдийн туршлагыг түгээн дэлгэрүүлэх, тэмээний ашиг шимт бүтээгдэхүүний үйлдвэрлэлийг хөгжүүлэх нь чухал. Мөн тэмээчдийн холбоо байгуулж, малчдын хамтын ажиллагааг бэхжүүлэх нь үр дүнтэй.
Тэмээ бол манай орны байгаль, цаг уурт зохицсон, эдийн засаг, экологийн өндөр ач холбогдолтой мал. Тиймээс тэмээн сүргийн тоо толгойг нэмэгдүүлэхийн зэрэгцээ чанар, ашиг шимийг сайжруулж, үржлийн ажлыг шинжлэх ухааны үндэслэлтэй хөгжүүлэх шаардлагатай байгааг малчид, тэмээчид, шийдвэр гаргах түвшний удирдлагууд, мэргэжлийн байгууллагынханд дуулгалаа.
Танд баярлалаа.