Дачин тамсагийн гэрээнээс АШИГ ХҮРТЭХ алхам

Монголын мэдээ | Тойм
uranatuya@gmail.com
2022-06-17 15:42:38

Улаанбаатар /МОНЦАМЭ/. Дорнодын талд газрын тос оргилж, тухайн үеийн төрийн тэргүүн энгэр дээлээ газрын тосоор мялааснаас хойш даруй гучаад жил өнгөрсөн ч монголчууд шатахуун тосны үйлдвэртэй болсонгүй, ашиг мөнгө ч олсонгүй. Харин өдгөө “Дачин Тамсагийн бүтээгдэхүүн хуваах гэрээ” хэмээх алдарт хүрсэн нэгэн гэрээтэй. Монголын баялаг их ч Монголд, монголчуудад өгөөжгүй  байх аваас ухаж гаргах хэрэг огт байхгүй хэмээн монголчууд хэдэн арван жил л бухимдав. Хаа сайгүй газар хөрс ухаж, тэнд ч хэрүүл, энд ч тэмцэл өрнөсөөр өнөөдөртэй золгов. 

 

Юутай ч өнөөдөр бүтээгдэхүүн хуваах гэрээнээс Монгол Улсын хүртэх ашгийг нэмэгдүүлэх найдвар бий болж эхэлж байна. Засгийн газар “Петрочайна Дачин Тамсаг” ХХК-тай бүтээгдэхүүн хуваах гэрээг нарийвчлан судлаж дүгнэх, холбогдох хууль тогтоомжид нийцүүлэн шинэчлэх асуудлыг шийдвэрлэх Ажлын хэсгийг Шадар сайдаар ахлуулан байгуулаад байна. Дээрх асуудлуудыг тусгасан Ашигт малтмалын тухай болон Газрын тосны бүтээгдэхүүний тухай хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах тухай хуулийн төслийг Улсын Их Хурлын ирэх намрын ээлжит чуулганы хугацаанд өргөн мэдүүлнэ.

 

ГЭРЭЭ БАЙГУУЛСАН ТҮҮХ 

Манай улсад газрын тосны хайгуулын үйл ажиллагаа зогсоод 20 гаруй жил болсон үе буюу 1991 онд Газрын тосны анхны хуулийг баталсан юм. Ингээд газрын тос хайх ажлыг боломжит хэд хэдэн хувилбараар туршиж үзжээ. Эхний удаад өөрийн хөрөнгөөр газрын тосны үйлдвэртэй болох оролдлого хийв. Гэвч асар өндөр өртөгтэй ийм ажлыг хийж чадсангүй, санхүүжүүлж ч дийлээгүй учир оролдлогоо тэгсгээд зогсоосон. Дараа нь гадны компанитай 50, 50 хувийн хөрөнгө оруулалтаар тохиролцож гэрээ хийсэн боловч 50 хувийн хөрөнгөө ч дийлээгүй гэдэг. 


Энэ мэтээр хамгийн гол нь мөнгө хөрөнгөгүйгээсээ болж эхлүүлж чадахгүй байсан ажилд 1993 онд бүтээгдэхүүн хуваах гэрээ хийх боломж гарч Америкийн “Снайдер Ойл” компанитай хамтрахаар болов. Ингээд Дорнод аймгийн Тамсаг булагт Газрын тосны хайгуул, өрөмдлөг эхэлсэн юм.

Мэргэшсэн хүний нөөцгүй, бусдын хөрөнгөнд дулдуйдахаас өөр замгүй, хөгжил дорой улсад гадны хөрөнгө оруулалтыг аль болох алдаж явуулахгүй байх нь тухайн үедээ зөв сонголт байсан. Ингэж байтал өнөөх АНУ-ын компани Монгол Улсын Засгийн газартай байгуулсан бүтээгдэхүүн хуваах  гэрээгээ БНХАУ-ын төрийн өмчийн 100 хувийн хөрөнгө оруулалттай  “Петрочайна Дачин тамсаг” компанид хувьцаагаа нь худалдах замаар шилжүүлээд өгчихөв. Энэ бол 2005 онд болсон үйл явдал. Ийнхүү алдарт “Бүтээгдэхүүн хуваах гэрээ”-ний түүх эхэлжээ.

Хууль тогтоомж өөрчлөгдөж шинэчлэгдэх нь өмнө хийгдсэн аливаа гэрээ, баримт бичигтэй зөрчилдөх тохиолдол бий. Энэхүү бүтээгдэхүүн хуваах гэрээн дээр ч ийм л асуудал үүссэн. Гэрээ байгуулагдсаны дараа буюу 1994 онд Нийгмийн даатгалын тухай хууль, 2012 онд Татварын багц хууль шинэчлэгдсэн нь хөрөнгө оруулалт татах зорилготой байгуулж байсан анхны бүтээгдэхүүн хуваах гэрээг тойрсон маргааны эх болсон юм.

 


МАРГААНЫ ШАЛТГААН

Монголын Засгийн газар Оюутолгойн гэрээг Монголын талд ашигтай хэмжээнд хүргэх олон жилийн хүлээлтийг шийдэж чадсан. Одоо харин Дачин Тамсагийн гэрээг өөрийн талд сайн гэрээ болгохоор хэлэлцэж ярилцаж эхлээд байна. Хөрөнгө оруулалт татах, хайгуулын ажлыг эхлүүлэх, газрын тосны нөөцтэй үгүйгээ мэдэх гэх мэт маш олон шаардлага манайд тухайн үед байсан. Үүнийг хийх хөрөнгө чадал өөрт байхгүйгээс хойш гадны мөнгөтэй компанийн хүсэл сонирхлыг дагаж нийцүүлэхээс өөр зам тухайн үед байгаагүй мэт. Ер нь тухайн үедээ энэ бол манай талд боломж гэж хэлж болох гэрээ байсан гэхэд нэг их буруудахгүй.


Энэхүү бүтээгдэхүүн хуваах гэрээний нэгэн онцлог нь Монгол Улс мөнгө огт гаргахгүй, эрсдэл ч үүрэхгүй. Нөгөө тал л 100 хувь хөрөнгө оруулна. Хэрэв газрын тосны нөөц олдохгүй бол хэчнээн их хөрөнгө оруулсан ч эрсдлээ өөрөө үүрнэ.  Харин гэрээнд манай улс “Тосонгийн талбайд газрын тосны нөөц ашигласны төлбөр, рояалти авахгүй, нийгмийн даатгал болон орлогын албан татвараас чөлөөлнө” гээд заачихсан байдаг. Гэрээ хийгдсэний дараа буюу 2012 онд манай улс Татварын багц хуулийг баталж, 2014 онд Газрын тосны хуулиндаа шинэчилсэн найруулга оруулсан. Энэ үеэс л Дачин тамсагаас татвар авна гэсэн санал яриа гарч, маргах болсон.


“Петрочайна Дачин тамсаг” компанийн хувьд, “Орлогын бүх төрлийн татвараас чөлөөлнө” гэж шилжүүлэн авсан гэрээн дээр заасан учраас л хөрөнгө оруулснаа тайлбарладаг. Анхнаасаа “татвар төлөхгүй” гэсэн гэрээг шилжүүлж авсан нь энэ компанийн буруу болж хувирах ч учиргүй юм. Гэхдээ Монголын талыг хамгаалах нэгэн зүйл бол энэ гэрээ олон улсын гэрээ биш учир гэрээнд засвар оруулах, өөрчлөх, түүнийг дагаж мөрдөх боломжтой. Харин нөгөө талаас шинээр баталсан хууль тогтоомж нь гэрээний нэг буюу хоёр талын эрх, ашиг сонирхолд хохирол учруулахаар бол гэрээний анхны нөхцөл хүчин төгөлдөр байна гэсэн Иргэний хуулийн заалтыг барьдаг.


Аль ч улсад хууль эрх зүйн орчин нь өөрчлөгдөх тохиолдол гарна, түүнийг аль ч улсын иргэн, аж ахуйн нэгж дагаж мөрдөх нь ч зүйн хэрэг. Аль аль талынхаа эрх ашгийг хөндөж зөрчилгүй, асуудлыг хамгийн сайн хувилбараар шийдэх арга ухаан энд зайлшгүй хэрэг болж байгаа юм.


Ямартаа ч хэлэлцээ хийгдэж байна. Хэдийгээр бид ашиг хүртэхийн төлөө байх нь зүй ч хөрөнгө оруулагч талын эрх ашгийг хамгаалах үүргээ бас умартах учиргүй. Анхны гэрээн дээрээ татвар өгөхгүй, авахгүй гэж тохирсон атал шинэ хууль баталмагцаа “манайх татвар авах ёстой байсан юм байна аа” гэж зүтгэх нь хөрөнгө оруулагч талд ойлгож зөвшөөрөхөд бэрх байх нь гарцаагүй.




ГЭРЭЭ ХЭНД АШИГТАЙ БАЙВ?

1993 оноос “Тосон-Уул XIX”, “Тамсаг XXI” талбайгаас олборлолт хийж, БНХАУ руу экспортолсоор байгаа юм. “Петрочайна Дачин Тамсаг” компани Дорнодын талд газрын тос олборлох үйл ажиллагаа эхэлсэн цагаас хойш 2021 он хүртэл улсын төсөвт 2 их наяд 35 тэрбум төгрөгийг оруулсан байдаг. Энэ хугацаанд нийтдээ 9.5 сая тонн газрын тос, түүхий нефтийг БНХАУ руу экспортолсон аж. Гэрээний дагуу нийт олборлолтын 40 хувийг Монгол Улсын тал авах ёстой. Гэтэл нийт олборлолтын 40 хувийг БНХАУ-ын тал “Өртөгт тос” буюу өртөг нөхөх зардалд суутгаж авдгаас шалтгаалж нийт олборлолтын дөнгөж 24 хувийг манай улс авч буй юм. Тус компани өнөөг хүртэлх хугацаанд нийт 4 орчим тэрбум долларын хөрөнгө оруулалт хийсэн, үүнийхээ талыг нь ч олж аваагүй гэдэг. Маш олон төрлийн татварын хөнгөлөлт, чөлөөлөлт эдэлдэг атлаа үр ашиггүй ажиллана гэдэг байж болшгүй зүйл гэсэн хардалт ч олон нийтийн дунд бий.


Манайх газрын тос олборлодог болоод гучаад жил болсон ч газрын тосны бүтээгдэхүүнээ 100 хувь импортлон авдаг хэвээр. Өнгөрсөн онд л гэхэд 1.8 сая тонн газрын тосны бүтээгдэхүүнийг худалдаж авч, 1.1 тэрбум ам.доллар зарцуулсан. 2025 онд газрын тосны бүтээгдэхүүний хэрэглээ 2.5 сая тонн болж өснө гэж байгаа. Тийм ч учраас энэ гэрээг ашигт хүргэх, онцгой анхаарах зайлшгүй нөхцөлд хэдийнээ тулж очсон.   


Алдарт хүрсэн энэ гэрээний Монгол Улсын хууль дүрэмтэй харшиж зөрчилдөж байгаа олон шалтгааныг арилгаж, аль аль талдаа хохирол гомдолгүй болгож сайжруулах ёстой. Хэдийгээр тухайн үедээ хөрөнгө оруулагчийг алдаж явуулахгүй тулд татгалзахын аргагүй санал маягийн гэрээ хийсэн ч гэлээ өнөөгийн мөрдөгдөж байгаа хуулийг дагах нь зүй ёсных. Байгаль орчинд нөлөөлөх байдал болоод бусад үйл ажиллагаа нь хууль ёсны байхыг шаардаж, хяналт тавих нь Монголын талын бүрэн эрхийн асуудал.

 

ГЭРЭЭГ САЙЖРУУЛЖ ХАРИУЦЛАГЫГ ЧАНГАТГАНА


Хэрэв эдийн засгийн өгөөжийг нь хүртэж чадахгүй л юм бол алхам бүрт алт, тос ундарч байсан ч хэрэггүй. Нөгөө талаас хөрөнгө оруулагчдад нэр хүндээ алдаж, гадныханд найдваргүй түнш, хөрөнгө оруулахад хүнд улс гэсэн ойлголт төрүүлнэ гэдэг бол ихээхэн уршигтай. Ийм хор уршгийг амсахгүй тулд болгоомжтойгоор өөрийн эрх ашгаа хамгаалж хадгалах нь чухал. Ямартаа ч энэ гэрээ төр засгийн ойрын үед шийдэх асуудлын тоонд орлоо.

 

Нийгмийн даатгал, татвар, экспортын татвар төлдөггүй, гаднаас оруулж ирдэг техник хэрэгсэл, хоол унд, бараа материалдаа гаалийн татвар ч өгдөггүй дархан эрхтэй. Үүний зэрэгцээ дотоодоос худалдан авалт хийдэггүй, туслан гүйцэтгэх ажлуудаа дотоодын аж ахуйн нэгжээр хийлгэдэггүй, орон нутгаас ажилтан авдаггүй, хууль хяналтын байгууллагын тавьсан шаардлагыг биелүүлдэггүй гэх мэт их бага олон шүүмж дагуулж явдаг газар. Мөн гадаадад данс нээж болно гэж гэрээнд заачихсан учир тус компанид санхүүгийн хяналт тавихад бэрх. Шалгая гэсэн ч шалгуулдаггүй гэх.


Илтэд сэтгэл эмзэглүүлэхүйц, олон нийтийн бухимдлыг төрүүлдэг зүйл нь байгаль орчныг хамгаалах тал дээр хариуцлагагүй хандаж байгаа явдал нь. Мэргэжилтнүүд ч энэ тал дээр хангалтгүй байна гэж дүгнэсэн. Их хэмжээгээр гардаг хог хаягдлаа дахин боловсруулах үүргээ биелүүлдэггүй,  ус ашиглалт, нөхөн сэргээлттэй холбоотой тун маруухан дүгнэлттэй. Түүнчлэн Хятадын талын татвар, нийгмийн даатгалаас гэрээгээр чөлөөлөгдсөн дархан эрхийг нь эргэж харах зайлшгүй шаардлагатай. Нөхөн сэргээлт хийдэггүй, байгаль орчныг бохирдуулдаг,  ус бохирдуулсны төлбөр төлдөггүй, ус ихээр ашигладаг хоцрогдсон технологитой гэх мэт шүүж шүүмжлэх ил тод шалтгаан олон байгааг өнгөрсөн хугацаанд  ярьсаар ирсэн. Энэ бүхнийг нэгмөр шийдэх найдвар бий болж эхэлж байна.


Монголчуудын хувьд 1993 онд газрын тос олборлох,  түүний зах зээлийн талаарх мэдлэг бага, гэрээ хийх туршлагагүй байсан байж болох. Гэвч одоо үүнийг Монгол Улсын эрх ашигт нийцүүлэн өөрчлөх огт боломжгүй гэсэн үг биш. Ердөө гуравхан жилийн дараа нефть боловсруулах үйлдвэр ашиглалтад орно гэж буй.  Хэрэглээнийхээ 55 хувийг бид газрын тос боловсруулах үйлдвэрийг ашиглалтад оруулснаар хангаж эхэлнэ гэж тооцсон. Монголчуудын хувьд одоо өөрсдөө өөрийнхөө баялгийг дэлхийн зах зээлийн үнээр худалдаж авах уу, ашиг орлогогүй гээд маргаад сууж байх уу гэдгээ цэгцлэх эн тэргүүний ажил байна.


Баялагтай атал ядуурдаг зарим улсын гашуун туршлагыг тойрох гэж хичээж Монголын Засгийн газраас гэрээ сайжруулах алхам хийж эхэлж буй нь сайн хэрэг. 



Холбоотой мэдээ
Сэтгэгдлүүд