ТОЙМ
Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн эрхийг хамгаалах өдөр

Улаанбаатар /МОНЦАМЭ/. НҮБ-ын Ерөнхий ассамблейгаас жил бүрийн 12 дугаар сарын 03-ны өдрийг “Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн эрхийг хамгаалах өдөр” болгон зарлажээ. Энэ өдрийг бий болгосон гол зорилго нь хүний эрхийг тэгш сахих мөн хөгжлийн бэрхшээлтэй хүмүүсийг нийгмийн амьдралд тэгш эрхтэйгээр оролцуулах явдал юм байна. Хөгжлийн бэрхшээлтэй хүмүүст зориулсан НҮБ-ын Ерөнхий ассамблейн 1982 онд баталсан дэлхийн хөтөлбөрт энэ зорилгыг тодорхой тусгажээ.


Дэлхийн улс орнууд 1800 оноос хойш хөгжлийн бэрхшээлийн талаарх тоон мэдээллийг цуглуулж эхэлсэн бөгөөд сүүлийн 60 жилд энэ төрлийн мэдээллийг цуглуулах улс орны тоо нэмэгдэж байна. АНУ, Энэтхэг болон Португал зэрэг улсууд 19 дүгээр зууны туршид хүн амын тооллогын асуулгандаа хөгжлийн бэрхшээлийн асуултыг оруулж судалсан түүхтэй байдаг. Өнөөгийн байдлаар дэлхийн 198 улс оронд 700 гаруй тооллого, өрхөд суурилсан түүвэр судалгаагаар хөгжлийн бэрхшээлийн тоон мэдээллийг гаргадаг байх жишээтэй.


Монгол Улсын хувьд бэрхшээлтэй хүний талаарх албан ёсны статистик мэдээллийг дараах үндсэн 3 эх үүсвэрээс гаргаж байна. Үүнд:

- Нийгмийн зарим үзүүлэлтийн мэдээ (НЗҮ-1)-гээр: Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн тоо, хөгжлийн бэрхшээлтэй болсон шалтгаан, хөгжлийн бэрхшээлийн хэлбэрийг харуулсан мэдээллийг жил бүр гаргадаг байна. Энэ мэдээнд Эмнэлэг, хөдөлмөрийн магадлах комиссын шийдвэрээр хөгжлийн бэрхшээлтэй гэж тодорхойлсон хүнийг хамруулна.

- Хүн амын орон сууцны тооллого: Монгол Улсын хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн хүн ам зүй, нийгэм эдийн засгийн болон ахуйн нөхцөлийн үзүүлэлтийг цогцоор судлан тодорхойлох зорилгоор Хүн ам, орон сууцны 2010 оны тооллогоор анх удаа хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн талаарх тоон мэдээллийг цуглуулж, нэгтгэн боловсруулж нийтэд тараажээ.

- Өрхөд суурилсан түүвэр судалгаа: Шинжлэх ухааны үндэслэлтэйгээр төлөөлж болохуйц тодорхой хэсгийг сонгон авч дэлгэрэнгүй мэдээллийг цуглуулан дүн шинжилгээ хийх замаар бодлого хөтөлбөрийн үр дүнг дүгнэх, цаашид хэрэгжүүлэх үйл ажиллагааны суурь мэдээллийг тодорхойлжээ.


Үндэсний статистикийн хороо нь тогтмол хугацааны давтамжтайгаар өрхөд суурилсан түүвэр судалгаануудыг зохион байгуулдаг бөгөөд эдгээр судалгаанууд нь өөр өөрийн гэсэн тодорхой зорилго, агуулгын хүрээнд боловсруулагдсан арга зүйг ашигладаг. Өрхийн нийгэм, эдийн засгийн судалгаанд дэлгэрэнгүй асуулгыг тэгш тоотой жилүүдэд ашиглаж байгаа бөгөөд энэ онуудад хүн амын эрүүл мэнд, хөгжлийн бэрхшээлийг судалж байна. Харин эмэгтэйчүүдийн эрүүл мэнд, амьдралын туршлага судалгааг анх удаа 2017 онд зохион байгуулсан аж. Уг судалгаагаар хөгжлийн бэрхшээлийн богино багц асуултын хүрээнд 15-64 насны эмэгтэйчүүдийн хувьд хөгжлийн бэрхшээлийн байдлыг судалсан байх юм.


Олон улсын эрхийн өдөрт зориулан Сэргээн засах сургалт үйлдвэрлэлийн төв (СЗСҮТ)-ийн Мэргэжлийн боловсрол ур чадвар олгох сургуулийн оюутан суралцагчдын сургалт-үйлдвэрлэлийн дадлагын хичээлээр хийсэн “би чадна” бүтээлийн үзэсгэлэнг зохион байгууллаа”гэж Хөгжлийн бэрхшээлтэй хүний хөгжлийн ерөнхий газар (ХБХХЕГ)-ын сайтад мэдээлжээ


Мөн төрийн үйлчилгээг иргэдэд ойртуулах, мэдээлэл зөвлөгөө өгөх, ажил хайгч хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийг байнгын ажлын байранд зуучлах, хөдөлмөр эрхлэлтийг дэмжих зорилготой. “Ээлтэй экспо-2021” хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн хөдөлмөр эрхлэлтийг дэмжих талаар төрөөс хэрэгжүүлж буй бодлого, үйл ажиллагааг иргэд, аж ахуй нэгж байгууллагад танилцуулах, нээлттэй ажлын байранд зуучлах арга хэмжээг ХБХХЕГ, “Эйч Ар” клубтэй хамтран зохион байгуулсан байна. Тухайн үйл ажиллагаанд ажил олгогч байгууллагаар “Шунхлай”, “АПУ” ХХК, “Оюу толгой” ХХК, “Монос” групп, “Номин холдинг” ХХК, “Тэсо” групп зэрэг байгууллагууд оролцжээ. Энэ үеэр 50 гаруй ажил олгогч байгууллага 400 нээлттэй ажлын байр танилцуулж, хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдтэй уулзалт хийж, 40 хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэнийг ажлын байранд зуучилсан байх юм.


Хөгжлийн бэрхшээлтэй хүний эрхийн тухай хуулийн 4.1.1-д зааснаар “Хөгжлийн бэрхшээлтэй хүн” гэдэгт бие махбодь, оюун санаа, сэтгэл мэдрэл, мэдрэхүйн байнгын согог нь орчны бусад саадтай нийлсний улмаас бусдын адил нийгмийн амьдралд бүрэн дүүрэн, үр дүнтэй оролцох чадвар нь хязгаарлагдсан хүнийг хамааруулна” гэжээ. Тухайн хүнд удамшлын шинжтэйгээр бий болсон хөгжлийн бэрхшээлийг төрөлхийн, амьдралын явцад бий болсон хөгжлийн бэрхшээлийг олдмол гэсэн төрөлд хамааруулна.  Мөн тухайн иргэнд ямар байдлаар илэрч байгаатай нь холбогдуулан харааны, ярианы, сонсголын, хөдөлгөөний, сэтгэцийн, бусад (эдгээрээс бусад болон хавсарсан) гэсэн 6 ангиллаар авч үздэг байх юм.

Шинэ Канцлерт тулгарах шинэ сорилтууд

Герман улсад бүр 9 дүгээр сарын 26-нд парламентын сонгууль болсон хэдий ч бүхэл бүтэн хоёр сарын дараа буюу өнгөрсөн долоо хоногийн баасан гарагт эвслийн Засгийн газар байгуулагдлаа. Учир нь, сонгуульд ялалт байгуулсан Социал-демократ нам дангаараа гүйцэтгэх засаглалын эрх мэдлийг хэрэгжүүлэхэд шаардлагатай тооны суудал авч чадаагүй тул Чөлөөт ардчилсан нам ба Ногоон намтай эвсэхээс аргагүйд хүрчээ. Хамтарсан засгийн газар байгуулах яриа хэлэлцээ сунжирсаар хэдхэн хоногийн өмнө эвслийн гэрээг олон нийтэд танилцууллаа.


Уг эвслийг гурван намын тугны өнгөөр “гэрлэн дохионы эвсэл” гэж хэвлэлүүд нэрийдсэн бол А.Меркелийг орлох шинэ Канцлер бол Социал-демократ намын дарга Олаф Шольц гэдэг нь нэгэнт тодорхой болжээ. Тэрбээр энэ сарын 8-ны дотор тангараг өргөх ёстой тул үүнээс өмнө эвслийн гэрээг дэмжин батлахаар гурван намын удирдах байгууллагууд хэлэлцэж байна.


“Ногоонтнууд”-ын мэдэлд Сангийн яам, Байгаль орчны яам, Эдийн засгийн яам ирж байгаа бол Чөлөөт ардчилсан намынхан Сангийн, Хуульзүйн, Тээврийн сайдуудын суудлыг авахаар болжээ. Харин эрэгтэй эмэгтэй сайдуудын харьцаа 50:50 байх Засгийн газрын танхимын бүрэлдэхүүнийг хуулийн дагуу Ерөнхийлөгч, Бундестаг хоёр албан ёсоор батлах ёстой.  Гэхдээ энэ нь тогтсон журмын дагуух бэлгэдлийн шинжтэй шийдвэр юм.


“Гүдэс шулуун зантай робот”


Өдгөө 63 настай Олаф Шольц 1985 онд Хамбургийн их сургуулийг хуульч мэргэжлээр төгссөн бөгөөд хөдөлмөрийн эрхзүйн чиглэлээр дагнан ажиллаж байжээ. Сүүлийн 20 жилд их улс төрд байхдаа тэрбээр Хамбург хотын даргаар ажиллаж, Меркелийн засгийн газарт Сангийн сайд, дэд канцлерын албан тушаалыг хашиж байв. Энэ хугацаанд мэргэшсэн чадварлаг, ажлын гүйцэтгэл сайтай хүн гэдгээ харуулж чаджээ. Нөгөөтэйгүүр, түүнийг маш уйтгартай, бусдыг өөртөө татах чадвар султай, байдаг л нэг түшмэл маягийн хэв шинжтэй хүн гэж дүгнэдэг ба “тэг харизмтай хүн”, “робот мэт хариу үйлдэлтэй”, “сэтгэлийн хөдөлгөөнгүй” гэх мэтээр хэвлэлүүдэд гоочлон бичсэн байдаг.

О.Шольц хэзээ ч уран илтгэгч байгаагүй боловч сонгуулийн өмнө Христосын Ардчилсан холбоо намын /Меркелийн/ А.Лашет, Ногоон намын удирдагч А.Бербок нартай хийсэн мэтгэлцээнд ялалт байгуулж чаджээ.  


Сонгогчдод таалагдахын тулд янз бүрийн попорсон үйлдэл хийдэг хүн бол Шольц биш. Жишээ нь, өнөө цагт моодонд орж буй ногоон эрчим хүч, экологийн асуудлаар болсон мэтгэлцээний үеэр А.Лашет аль хэдийнэ цахилгаан автомашин унаж байгаа тухайгаа, Бербок бүр хэтрүүлж, нийтийн тээврээр зорчдог тухайгаа тун бахархалтайгаар ярьсан бол Шольц дотоод шаталтын хөдөлгүүртэй энгийн машин унадаг, “албан тушаалын зиндаагаар бол надад нисэх онгоц, хамгаалалт гаргаж өгөх ёстой” хэмээн хээвнэг хэлж байсан ажээ.


Түүний улс төрийн мэдрэмж, тэсвэр хатуужил, өөртөө итгэлтэй тайван занг нь улс төрийн өрсөлдөгчид нь хүртэл өндрөөр үнэлдэг. Гурван жилийн өмнө намынх нь рейтинг хамгийн доод түвшинд уначихаад байхад хүртэл “социал-демократууд ялна” гэж тэрбээр “Нью-Йорк таймс” сонинд ярилцлага өгөхдөө итгэлтэйгээр хэлж байсныг саяхан тус сонин сануулан дурджээ. Өөрийг нь байнга дутуу үнэлсээр байсан бол Шольц үргэлж л алс хэтийг харж, улс төрийн үйл ажиллагаа явуулсаар ирлээ.  


Америкийн сонинд бичсэнээр “Шольц бол прагматик улстөрч, “улс төрийн хамелеон” бөгөөд баруун, зүүн тийшээгээ амархан холбирдог, яг аль талд нь орчихоод байгааг тодорхойлоход заримдаа хэцүү байдаг ажээ. Эерэг талаас нь харвал, ийм “улс төрийн уян хатан байр суурь” нь шинэ канцлерт тун их хэрэг болох учиртай. Яагаад гэвэл, социал демократууд үзэл баримтлалын хувьд нэлээд ялгаатай Чөлөөт Ардчилсан нам ба Ногоон намтай хамтран эвслийн Засгийн газар байгуулсан үед зөвшилцлийн орон зай зайлшгүй байх ёстой. Жишээ нь, байгальд ээлтэй ногоон эрчим хүчинд шилжихийн тулд 50 тэрбум евро зарцуулахаар Ногоон намынхан төлөвлөж байгаа бол чөлөөт зах зээлийг дэмжигч Чөлөөт Ардчилсан намынхан Сангийн яамыг хянахаар болсон үед яах ёстой вэ гэх мэтчилэн асуудлууд үүснэ. 


Эвслийн засгийн газрын их зорилтууд


Одоогоор Германы иргэдэд өгч буй шинэ Канцлер, эвслийн Засгийн газрын амлалтуудаас илүүтэй анхаарал татаж буй гол зүйлүүдийг дурдвал:


- Нэг цагийн хөдөлмөрийн хөлсийг 12 еврод хүргэж нэмэгдүүлэх

- 16 наснаас эхлэн сонгуульд оролцох эрхийг олгох

- Жилд 400 мянган айлын шинэ орон сууц барих

- Орон сууцны түрээсийн үнэ хэт өсөж буйг хязгаарлах

- 2045 он гэхэд Герман улсыг агаар мандалд хорт бодис ялгаруулдаггүй орон болгох

- Сэргээгдэх эрчим хүчний эзлэх хувийг нэмэгдүүлэх

-Төрийн бүх үйлчилгээг цахим хэлбэрт шилжүүлэх зэрэг болно.


Эдгээрээс хөдөлмөрийн хөлсний доод хэмжээг нэмэгдүүлэх, орон сууцны түрээсийн зах зээлийг хянах гэсэн хоёр чухал санаачилгыг Шольц сонгуулийн кампанит ажлынхаа үеэр дэвшүүлж байжээ. Тэрбээр Сангийн сайд байхдаа цар тахалд нэрвэгдсэн бизнесийн салбарыг уналтаас аврахын тулд 750 тэрбум еврогийн тусгай санг ашиглан Германы эдийн засгийг хямралын ирмэг дээрээс холдуулж чадсан гавьяатай хүн. 


“Умардын урсгал-2” ба бусад асуудал


Гадаад бодлогын тухайд тэрбээр А.Меркелийн чиг шугамаас төдийлөн хазайхгүй бөгөөд ЕХ ба НАТО-гийн хүрээнд цаашид интеграцийн үйл явцыг гүнзгийрүүлэх байр суурийг баримтлах нь тодорхой гэж шинжээчид үзэж байна.


Харин Орос улстай харилцахдаа Меркелиэс илүү прагматик хандлагатай байх болов уу. Тэрбээр “Дорно зүг рүү хандсан шинэ бодлого Герман улсад хэрэгтэй” гэж үздэг. Ташрамд дурдахад, Шольцын намын төв байр Вилли Брандт-ын ажиллаж байсан барилга дотор байрладаг ажээ. Германы Социал-демократ намын дарга асан В.Брандт бол Зүүн ба Баруун Европын харилцааг бэхжүүлэхийн төлөө амьдралынхаа туршид ихээхэн хүчин зүтгэл гаргасан хүн билээ. Ер нь, соцдекүүд /тухайлбал, Герхард Шрёдер/ Засгийн эрх барьж байх үед Оросын талаарх бодлого зөөлөрч ирсэн байдаг. Үүнтэй холбогдуулан дурдахад, шинэ канцлер “Умардын урсгал-2” хийн хоолой барих төслийг дэмждэг бөгөөд нэгэн удаа ярихдаа “үүнийг бид эдийн засгийн төсөл гэж хардаг. Биднийг Оросоос хэт хамааралтай болох гэж байгаа мэт ташаа ойлголт америкчуудад төрсөн бололтой” гэж байв. Гэтэл эвслийн Засгийн газарт багтсан Ногоон намынхан хийн хоолойн төслийг эрс эсэргүүцдэг бөгөөд тэд Гадаад харилцааны яам, Эдийн засаг, уур амьсгалын яамыг авах гэж байгаа билээ. Тодруулбал, Эдийн засгийн сайдаар томилогдож магадгүй байгаа Роберт Хабек “Умардын урсгал -2” хийн хоолойг ажиллуулж эхлэхийг Герман улс зөвшөөрч болохгүй” хэмээн мэдэгдэж байсан юм. Тэгэхээр Шольц зөвшилцөх авьяас чадвараа ашиглахаас өөр аргагүй.

Тангараг өргөснийхөө маргаашаас эхлээд тэрбээр Германд дахин дахин дэгдэж буй Ковид-19-ийн ээлжит давалгаа, Польш-Беларусийн хил дээр үүссэн цагаачидтай холбоотой хямрал, Орос-Украины хил дээрх цэргийн бөөгнөрөл, БНХАУ, АНУ-тай харилцах харилцаанд гарч болзошгүй өөрчлөлтүүд гэх мэт олон ярвигтай асуудлуудтай шууд нүүр тулгарна. Хэрвээ Шольц дотоодын асуудлуудтай хэт их зууралдах аваас дэлхий дахин А.Меркелийн манлайлагч шинж чанарыг үгүйлэх болно гэж “Нью-Йорк таймс” сонинд дүгнэн бичжээ. Үүний зэрэгцээ шинэ Канцлерын хувьд Америкийн засаг захиргаанд төдийлөн их найдвар тавихгүй болов уу.


Дээр дурдсанчлан Шольц бол прагматик улстөрч учраас нэгдсэн Европ, НАТО-гийн гэхээсээ илүүтэй Герман улсынхаа ашиг сонирхлыг эн тэргүүнд тавих нь тодорхой гэж шинжээчид дүгнэж байна. Энэ нь АНУ-ын ба өөрийн орны эрх ашгийн тухайд арга эвийг нь олж зохицуулах гэж хичээсээр ирсэн өмнөх канцлерын бодлогоос ялгаатай байх болно.


Эцэст нь хэлэхэд, ХБНГУ бол манай улсын Европын Холбоон дахь гол түнш, хандивлагч орон бөгөөд тус улсын улс төрийн тавцанд 16 жилийн дараа томоохон өөрчлөлт гарч байгаа нь бидний анхаарлыг татах нь зүйн хэрэг. Ийм учраас ноён Шольц тангараг өргөсний дараа өрнөх үйл явдлуудыг анхааралтай ажиглаж, тойм мэдээллүүдийг тухай бүрт нь нийтэлж байх болно.

Б.Адъяахүү 


Эх сурвалжууд: www.nytimes.com, ukraina.ru, kp.ru 

 

В.В.Абрамченко: УБТЗ өмнөх он жилүүдэд хэрэгжүүлж ирсэн стратегийн бодлогын хүрээнээс давж хөгжөөсэй

Орос-Монголын худалдаа-эдийн засаг, шинжлэх ухаан-техникийн хамтын ажиллагааны Засгийн газар хоорондын комиссын 23 дахь хуралдаан 11 дүгээр сарын 26-ны өдөр амжилттай болж өндөрлөлөө. Хуралдааныг Монголын талаас Шадар сайд С.Амарсайхан, Оросын талаас Засгийн газрын орлогч дарга В.В.Абрамченко нар даргалсан юм.


ОХУ-ын төлөөлөгчдийг тэргүүлж манай улсад айлчилсан хатагтай В.В.Абрамченко эдийн засагч Д.Жаргалсайханы хөтлөн явуулдаг "ДеФакто ярилцлага" нэвтрүүлэгт оролцож ярилцлага өгснийг уншигч та бүхэнд толилуулж байна.  


-Сайн байна уу, манай хөтөлбөрт тавтай морилно уу! Өнөөдөр болсон Орос-Монголын худалдаа-эдийн засаг, шинжлэх ухаан-техникийн хамтын ажиллагааны Засгийн газар хоорондын комиссын 23 дахь хуралдаан саяхан өндөрлөж, протоколд гарын үсэг зурлаа. Энэ үйл явдал манай хоёр улсын хооронд дипломат харилцаа тогтоосны 100 жилийн ойн хүрээнд болж байна. Таны үзэж байгаагаар, өнөөдөр гаргасан Комиссын шийдвэрт ямар томоохон чухал төслүүд тусгалаа олсон бэ?


- Энэ бол бидний хувьд чухал зүйл бөгөөд хамтын ажиллагаа, хөгжлийн цаашдын чиглэлийг тодорхойлон харуулж байгаа юм. Өнөөдөр бид хэд хэдэн томоохон цогц асуудлыг авч хэлэлцлээ. Хязгаарлагдмал хүрээнд, комиссын хуралдааны явцад хэлэлцсэн эхний томооохон асуудал бол тээврийн салбарын хөгжил. Мэдээж хэрэг, удаан ярилцлаа, ихээхэн зүйлийг нарийвчлан ярилцлаа, тодорхой хэлбэл, “Улаанбаатар төмөр зам” хувь нийлүүлсэн нийгэмлэгийн хөгжлийн асуудлаар ярилцлаа. Энэ төмөр зам өргөжин хөгжөөсэй, өмнөх он жилүүдэд хэрэгжүүлж байсан стратегийн бодлогын хүрээнээс давж гараасай гэж хүсэж байна. Энэ хүрээнээс гарахын тулд хэд хэдэн асуудлыг, тэр дундаа уг нийгэмлэгийг удирдахтай холбоотой асуудлыг шийдвэрлэх хэрэгтэй. Энэ талаар бид нарийвчлан ярилцсан. Мөн дэд бүтцийн бусад төслийн талаар, авто замыг хөгжүүлэх асуудлыг хөндлөө. Энэ хүрээнд Орос, Монголын жуулчид чөлөөтэй аялдаг байхын тулд Монголын аялал жуулчлалын салбарын нөөц боломжид тохируулан ОХУ-ын хил залгаа субъектүүд ба Монголын хойд нутгийн хоорондын хэлхээ холбоог хөгжүүлэх талаар ярилцсан. Үүний тулд манай улсын хил залгаа субъектүүд болон Монголын тухайн нутаг дэвсгэрийн хооронд тээврийн харилцаа хэрэгтэй. Мөн эрчим хүчний талаар нэлээд ярилцлаа. Энэ бол бидний хувьд чухал чиглэл. Орос, Монгол ба Хятадаар дамжих хий дамжуулах хоолой барих хамтарсан төслийг хэрэгжүүлэх нь чухал болохыг онцлон тэмдэглэлээ. Харилцан зөвшилцсөний дагуу уг хий дамжуулах хоолойн асуудлыг техник-эдийн засгийн үндэслэлийг боловсруулах шатанд хэлэлцэж байгаа бөгөөд уг баримт бичгийг 12 дугаар сарын эхээр дуусгаж бэлэн болгоно хэмээн бид хүлээж байгаа. 


-Энэ нь гурван талт баримт бичиг байх болов уу?


-Энэ бол тухайн төслийн техник-эдийн засгийн үндэслэл юм. Мэдээж хэрэг, Орос, Монгол, Хятадын нутаг дэвсгэрт хэрэгжих гурван талт төсөл.


-Манай улсын Ерөнхийлөгч удахгүй танай улсад айлчилж, танай улсын Ерөнхийлөгчтэй уулзаж, энэхүү төслийн хүрээнд хийх дараагийн алхмын талаар тохиролцоно хэмээн олон нийт хүлээж байна?


-Тиймээ, хүмүүнлэгийн салбараас эхлээд өмнө нь миний хэлж байсан эрчим хүч, тээврийн салбар дахь хамтын ажиллагааны бүхий л асуудлыг дээд зэргээр, бодитойгоор боловсруулах талаар би ажил мэргэжил нэгт нөхөр, Монгол Улсын Засгийн газрын Шадар сайд С.Амарсайхантай тохиролцлоо. Энэ бол хоёр улсын ерөнхийлөгч нарын уулзалтын өмнө бидний өмнө тавигдаж буй зорилтуудыг бодитойгоор хэрэгжүүлж эхлэхэд үнэхээрийн чухал юм.  


-УБТЗ-ын тухайд нэг асуулт байна. Улаанбаатар хотыг тойруулан төмөр зам барихаар тус нийгэмлэг төлөвлөж байгаа гэж би ойлгосон. Энэ талаар та бүхэн ярилцав уу?


-Энэ шинэчлэлийн асуудлыг одоо хэлэлцэж байгаа. Шийдвэр одоохондоо гараагүй, гэхдээ хэлэлцэх асуудлын төлөвлөгөөнд хэвээр байгаа. Чиглэлийн яам байгууллагууд УБТЗ-ыг шинэчлэх асуудлыг боловсруулах үүрэг даалгаврыг хүлээж авсан. Төмөр замаар тээвэрлэх ачааны урсгал, хил дамнасан ачаа тээвэр, чингэлэг тээвэрлэлтийг нэмэгдүүлэхэд энэ шинэчлэл тун чухал.


-Та өөрийн эрх мэдлийн хүрээнд олон асуудлыг хариуцдаг юм байна. Хөдөө аж ахуй, байгалийн нөөц ашиглалт, экологи гэх мэтчилэн. Эдгээр нь чухамдаа хоёр улсын хоорондын хамтын ажиллагаанд ихээхэн нөөц боломжийг агуулж буй чиглэл салбарууд гэж хэлж болно. Саяхан болж өнгөрсөн Оросын хөдөө аж ахуйн техникийн “Спецмаш-2021” үзэсгэлэнд би оролцож, маш том овор хэмжээтэй техник тоног төхөөрөмжүүдийг үзэж харлаа. Маш олон монголчууд тэдгээрийг худалдан авах сонирхолтой байсан. Энэ салбарт та ямар ямар төслүүдийг онцлох бол?


-Бидний худалдаа-эдийн засгийн хамтын ажиллагааны чиглэлүүдийн нэг болохын хувьд Орос-Монголын худалдааны нийт дүнд эдгээр хөдөө аж ахуйн бараа бүтээгдэхүүн томоохон жин дардаг. Ташрамд дурдахад, Оросын тал Монгол руу хийж буй хүнсний барааны экспортоо нэмэгдүүлэх сонирхолтой байгаа. Монголын талын сонирхож буй хэд хэдэн гол чиглэл бий. Эдгээр нь улаан буудай, рапсын үр, наранцэцгийн тос, мөн чихрэн бүтээгдэхүүн юм. Бид эдгээр барааны нийлүүлэх хэмжээг нэмэгдүүлэх, нэр төрлийг нь олшруулах сонирхолтой байгаа. Учир нь, газар тариалангийн их гүрэн болох том амбицтай зорилтыг бид өмнөө тавьсан билээ. ОХУ-ын хувьд үүнийг хэрэгжүүлэхэд шаардлагатай бүхий л зүйл бий-цэвэр хөрс, усны нөөц, технологи гэх мэт.  Монголын талын сонирхлын тухайд гэвэл, Монголын мал аж ахуйн бүтээгдэхүүнийг ОХУ-д нийлүүлэх боломжуудыг бид хэлэлцсэн. Ийм чиглэлийг бид дэмжиж байна. Энэ асуудлыг нарийвчлан боловсруулахаар бид тохиролцсон, ингэхдээ малын эрүүл ахуй, хүнсний аюулгүй байдалтай холбоотой дүрэм журмыг заавал мөрдөх ёстой гэсэн ганцхан нөхцөл болзлыг л тавьж байгаа.


Таны хэлсэн нөгөө чиглэлийн тухайд, энэ бол хөнгөн үйлдвэрээс эхлээд хөдөө аж ахуйн машин үйлдвэрлэлтэй холбоотой цогц асуудал мөн. Монголын тал Оросод үйлдвэрлэсэн машин, тоног төхөөрөмж, хөдөө аж ахуйн техник, вагонуудыг худалдан авах сонирхолтой байгаа нь үзэсгэлэнгийн үеэр харагдсан. Одоо эл салбар идэвхтэй хөгжиж байна. Монголын хувьд, хөнгөн үйлдвэрийн бүтээгдэхүүн, тухайлбал, ноолуур, хивс, арьсан эдлэл зэрэг бүтээгдэхүүнээ манайд нийлүүлэх сонирхолтой байна. Бид ч гэсэн тухайн чиглэл дэх хоёр талын худалдааны нөөц боломжийг нэмэгдүүлэх асуудлыг боловсруулж эхэлсэн. Өнөөдөр хэлэлцсэн өөр нэгэн чиглэл бол манай улсын хөгжлийн хүрээлэнгийн /ВЭБ.РФ - Оросын төрийн өмчит Хөгжлийн корпорац/ зүгээс олгох зээлийн эх үүсвэрээр Монголын нутаг дэвсгэрт хоёр элеватор барих асуудлыг хэлэлцлээ.


-Энэ онд Монгол Улс өөрийн хэрэгцээнээс илүү их хэмжээний ургац хураан авлаа. Тэгэхээр ийм элеваторуудыг барих нь үнэхээрийн сайн хэрэг. Та хэллээ, Орос улс газар тариалангийн их гүрэн болохоор төлөвлөж байгаа, болж ч байна гэж. Энэ онд ч гэсэн Орос улс байгалийн бусад баялагтай харьцуулахад газар тариалангийн бүтээгдэхүүнээсээ илүү их орлого олсон гэж сонссон, энэ үнэн үү?


-Тийм ээ. Сүүлийн хэдэн жилд Оросын хүнсний бүтээгдэхүүний экспортын хэмжээ санхүүгийн үзүүлэлтээрээ хийн орлогоос давж гарлаа. Энэ бол бидний хувьд бахархалтай хэрэг бөгөөд энэ салбарыг бид цаашид хөгжүүлэх болно. 


-Энэ нь тухайн салбарт бидний харилцааг өргөжүүлэхэд томоохон түлхэц өгнө гэж бодож байна?


-Яг тийм. Өнөөдөр болсон Засгийн газар хоорондын комиссын 23 дугаар хуралдаанаар хэлэлцсэн сэдвүүдийн нэг нь энэ байсан гэдгийг би дурдмаар байна. Өнөө үед Орос, Монгол хоёр улс хоёулаа дэлхийн уур амьсгалын өөрчлөлтийн асуудалтай нүүр тулж байна. ОХУ-ын газар тариалангийн үндсэн бүс нутгууд байнга тохиох ган гачиг, аадар бороо, мөндөр болон цаг уурын бусад таагүй нөхцлийн улмаас хохирол амсаж байна. Бид энэ онд Цөлжилттэй тэмцэх төвийг байгуулах шийдвэр гаргалаа. Монголын тал энэ чиглэлд хамтран ажиллах сонирхолтой байгаагаа илэрхийллээ. Энэ бол маш чухал асуудал гэж би бодож байна. Энэ нь бидний хойч үеийнхэнд ирээдүйдээ итгэлтэй байж, хүнсний аюулгүй байдлаа хангах боломжийг олгоно. Үр хүүхдүүд маань өөрсдийгөө хүнс тэжээлээр хангах боломжтой байхын тулд энэ талаар бүр өнөөдрөөс санаа тавьж байх нь бидний үүрэг мөн. 


-Хоёр орны худалдааны тэнцлийн асуудлыг хөндөж яримаар байна л даа. Энэ онд Монголын хувьд чухам эдгээр бүтээгдэхүүний экспорт өсөж, цар тахлын өмнөх үеийн бараг 1/3-д хүрээд байна. Миний бодлоор, хоёр талын худалдаанд Оросын экспорт, Монголын импорт, ялангуяа шатах тослох материал бараг 80 хувийг эзэлж байгааг тэнцвэржүүлэх хэрэгцээ шаардлага байна. Энэ чиглэлд худалдааг илүү тэнцвэртэй болгохын тулд бид чухам юуг анхаарах, юу хийх ёстой гэж Та үзэж байна вэ?


-Би энэ тухай өмнө нь ярьсан. Уламжлал ёсоор өөрсдийн илүү боломжтой чиглэлүүдийг хөгжүүлэх хэрэгтэй, өөрөөр хэлбэл, хөнгөн үйлдвэр, нүүдлийн мал аж ахуй гэх мэт. Оросын хэрэглэгчдийг танай бүтээгдэхүүнтэй танилцуулах, уг бүтээгдэхүүн нь чанартай гэдгийг мэдрүүлэхийн тулд тухайн чиглэлийг хөгжүүлэх хэрэгтэй юм. 


-Үүнээс гадна, Орост нийлүүлж буй манай бараа бүтээгдэхүүнд гаалийн өндөр татвар ногдуулдаг тухай асуудал бий. Хоёр улсын Засгийн газар эдгээр асуудлыг хэрхэн шийдвэрлэх гэж байна вэ?


-Өнөөдрийн хэлэлцүүлгийн явцад бид гаалийн тарифыг зохицуулах асуудлыг ч мөн хөндсөн. Одоогоор Евразийн эдийн засгийн холбоо ба Монголын хооронд Чөлөөт худалдааны хэлэлцээр байгуулах асуудлыг хэлэлцэж байгаа гэдгийг та мэдэж байгаа. Өнөөдрийн хуралдааны явцад өрнөсөн яриа хэлэлцээний хүрээнд Оросын Эдийн засгийн хөгжлийн яам маш дэлгэрэнгүй, тодорхой мэдээлэлтэй танилцуулга хийсэн. Ийм хамтын ажиллагаа нь, тухайлбал гаалийн татварыг тэглэх зэрэг нь Монголын эдийн засагт ямар эерэг үзүүлэлтүүдийг авчрах вэ гэдгийг тоо баримтаар харууллаа.


- Монгол Улс эхлээд тус байгууллагын /Евразийн Эдийн засгийн холбоо/ ажиглагч болох боломжтой юу?  Тухайлбал, ШХАБ-д Монгол Улс ажиглагчийн статустай байгаагийн нэгэн адилаар? 


-Тиймээ, Монгол Улс ШХАБ-д олон жилийн турш ажиглагч гишүүн байгааг би мэднэ. Ташрамд дурдахад, Монгол Улс энэ тал дээр бүрэн хэмжээний оролцоотой болох явдлыг Орос улс дэмжиж байгаа. Миний бодлоор, ингэснээр ажиглагч байсантай харьцуулахад Монголын эдийн засагт илүү олон эерэг зүйлийг авчирна. Чөлөөт худалдааны хэлэлцээр байгуулах талаар цаашид хэрхэх вэ гэдэг тухайд, Монголын, Оросын талын ажил мэргэжил нэгт нөхөд маань хэлэхдээ, уг ажил ирэх оны 2 дугаар улиралд дуусна гэсэн. Өөрөөр хэлбэл, тухайн хэлэлцээрийг байгуулахтай холбоотой нарийн ширийн асуудлуудыг тэд яг одоо идэвхтэй хэлэлцэж байна.


-Хоёр улсын иргэд, ард түмнийг илүү ойртуулахад орос хэл чухал. Орос хэлийг түгээн дэлгэрүүлэх тал дээр ямар төслүүдийг бид хэрэгжүүлэх боломжтой вэ? Комиссын хуралдааны үеэр та бүхэн энэ асуудлыг хэлэлцсэн үү? Улаанбаатарт орос сургууль нээх талаар ярилцаж байгаа бололтой? Энэ бүхэн хэрэгжих ямар бодит боломжууд бий вэ? 


-Энэ бүхэн хэрэгжих бодит боломж бий. Орос хэлийг идэвхтэй түгээн дэлгэрүүлж буй цөөхөн улс орнуудын нэг бол Монгол гэдэгт Оросын тал сэтгэл хангалуун байдаг. Танай дунд сургуулиудын 7-9-р ангид орос хэл бол заавал үзэх ёстой хичээл юм байна. Энэ нь хүмүүнлэгийн салбар дахь хоёр талын хэлхээ холбоог бэхжүүлэх, бие биенээ таниж мэдэх, ойртон нөхөрлөх, хоёр ард түмний соёлыг ойлгоход тустай. Өнөөдөр бид сургууль байгуулах асуудлыг буюу яг барих тухай биш ч бэлэн объектыг сонгох асуудлыг хэлэлцлээ. Бидний ойлгосноор, Монголын талд хэд хэдэн хувилбар байна. 9 дүгээр сарын 1 гэхэд хүүхдүүд Орос-Монголын хамтарсан сургуульд явах уу гэдэг нь Оросын тал болон Монголын түншүүдээс маань шалтгаалж байна.


-Ямартаа ч ийм нөөц боломжууд бий. Зөвлөлтийн, дараа нь Оросын их дээд сургуулиудыг төгссөн хүмүүсийн тухайд би ярьж байна л даа. Тэд өнөөдөр төгссөн сургуулиараа нэгдэж холбоо байгуулсан. Жишээ нь, би гэхэд Ломоносовын нэрэмжит Москвагийн Улсын Их Сургууль төгсөгчдийн холбооны ерөнхийлөгч. Тус сургуульд тогтсон уламжлалын дагуу бид Оросын оюутны өдөр буюу Татьянин день гэж тэмдэглэдэг. Хэрвээ хуучин Зөвлөлтийн, мөн Оросын их дээд сургуулиуд өөрсдийн төгсөгчдийн холбоодтой хамтран ажиллах аваас илүү ойр дотно байх үндэс суурь бий болно гэж надад бодогддог. Энэ тал дээр ямар нэгэн зүйлийг хийх боломж бий юү?


-Энэ бол үнэхээрийн сайхан, маш оновчтой санаа байна. Ийм санааг хэрэгжүүлэхийн тулд Шинжлэх ухаан, дээд боловсролын яамны нөхдөд энэ талаар би заавал ярьж хэлэх болно. Төгсөгчид хоорондоо холбоо харилцаа тогтоож, хоорондоо харилцаж байх нь маш зүйтэй, учир нь, чухамдаа хувь хүмүүс хоорондын ийм харилцаан дээр улс орнууд хоорондын сайн хөршийн найрамдалт харилцаа тогтдог шүү дээ. 


-Ингэхэд та Сибирь нутгийн бүсгүй гэв үү?


-Тийм ээ, би Сибирийн хүн.


-Та Монголд анх удаа ирж байгаа юм байна. Тантай уулзаж ярилцсан хүмүүсийн харьцаанаас танд ямар сэтгэгдэл төрсөн бэ? Мэдээж зам зуураа бас манай нийслэл хоттой товч танилцсан болов уу?


-Би Сибирь нутгийн эмэгтэй. Хакаст төрсөн. Өнөөдөр ноён Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүх надад мөн ижил асуулт тавьсан. Монголд анх удаа айлчлахдаа Улаанбаатар ба Монгол орны талаар ямар сэтгэгдэлтэй байна вэ гэж. Айлчлал богинохон хугацаанд явагдсан, гэхдээ Монгол орон миний төрөлх бага Эх оронтой минь үнэхээрийн төстэй санагдлаа. Би Хакаст төрсөн, энэ бол мөн л тал нутаг. Байгалийн төрх байдал нь Монголынхтой тун төстэй. Дэлхийн II дайны дараа Монгол Улс ЗХУ-тай нягт хамтран ажиллаж хөгжиж ирсэн учраас объектууд, орон сууцнууд, оффисын барилгууд нь хоорондоо ижил төстэй байгааг би харлаа. Биднийг олон зүйл холбож нэгтгэж байдаг учраас миний хувьд Монголд ирээд тун тааламжтай байна.  


-Оросын /Зөвлөлтийн/ эрдэмтэд, мэргэжилтнүүдтэй хамтран олон ч төслийг хэрэгжүүлсэн, олон ч зүйлийг барьж байгууллаа. Танай улсад манайхтай ижил авто замын түгжрэл гэж байдаггүй байх? Хот төлөвлөлтийн асуудал гэж гараад ирлээ, тухайн үед манай хот жижигхэн байлаа. Ташрамд дурдахад, Монгол Улсын Их Сургууль нь Москвагийн Их Сургуулийн багш нарын тусламжтайгаар 1940-өөд оны үед байгуулагдсан, дараа нь анагаах ухааны гэх мэтчилэн салбарлан өргөжсөн. Өнөөдөр олон монгол хүн, жил бүр 500 орчим оюутан /цар тахал дэгдээгүй байх үед/ Орост суралцахаар явж байна. Энэ бол бид илүү ойроос харилцах боломж, бие биенээ жирийн хүний ёсоор ойлгож мэдэх боломж гэж би боддог. Мөн 100 жилийн ойн хүрээнд болж буй өндөр дээд хэмжээний уулзалтууд үүнд тус дөхөм болж байна. Ийм учраас энэ онд олон олон үйл явдлууд өрнөж, та манай оронд ирж, надтай ярилцлаа. Засгийн газрын түвшинд төдийгүй бизнесийн хүрээнд хамтран ажиллах асар их боломжууд бий гэж би боддог. Ташрамд дурдахад, Оросын олон компани Монголд ирж бүтээгдэхүүнээ танилцуулж байхыг би харсан. Маш их хүчин зүтгэл гаргаж буй Оросын Шинжлэх ухаан, соёлын төв, танай Худалдааны төлөөлөгчийн газрын үйл ажиллагааг онцолмоор байна. Энэ бол сайн сайхан ирээдүй, өргөн хүрээтэй хамтын ажиллагааны онцгой сайхан эерэг хандлагуудын илэрхийлэл юм. Танд маш их баярлалаа. 


-Ярилцлага авсан танд баярлалаа. Энэ завшааныг ашиглан өнөөдөр тохиож буй Тусгаар тогтнолын өдрийг тохиолдуулан Монголын бүх иргэдэд баярын мэнд хүргэе.

 

ОХУ-ын Засгийн газрын орлогч дарга Виктория Валериевна Абрамченко-гийн товч намтар

-1975 оны 5 дугаар сарын 22-нд Хакасын Черногорск хотод төрсөн. 

-1998 онд Красноярскийн газар тариалангийн улсын их сургуулийг, 2004 онд ОХУ-ын Ерөнхийлөгчийн дэргэдэх Оросын төрийн албаны академийг тус тус төгссөн.

-1998-2000 онд ОХУ-ын Холбооны газрын нөөц ба газар зохион байгуулалтын Хороо (Роскомзем)-нд ажиллаж байв.

-2000-2001 онд Холбооны төрийн өмчит «Газрын кадастрын танхим» байгууллагад ажиллажээ.  

-2001-2005 онд Росземкадастр, Роснедвижимость зэрэг төрийн байгууллагуудад орлогч дарга зэрэг албан тушаалуудыг хашиж байв.

-2005-2011 онд Оросын Эдийн засгийн хөгжлийн яаманд Үл хөдлөх хөрөнгийн газрын дэд захирлын албан тушаалыг хашиж байв.

-2011-2012 онд Холбооны улсын бүртгэлийн /Росреестр/ албаны орлогч дарга

-2012-2015 онд ОХУ-ын Хөдөө аж ахуйн яамны Газрын бодлого, өмчийн харилцаа ба төрийн өмчийн газрын захирал,

-2015-2016 онд ОХУ-ын Хөдөө аж ахуйн яамны орлогч сайд бөгөөд Төрийн нарийн бичгийн дарга,

-2016-2020 онд ОХУ-ын Эдийн засгийн хөгжлийн яамны орлогч сайд – Улсын бүртгэл, кадастр ба газрын зургийн Холбооны албаны дарга,

-2020 оны 1 дүгээр сарын 21-ний өдөр Ерөнхийлөгчийн зарлигаар ОХУ-ын Засгийн газрын орлогч даргын албан тушаалд томилогдсон.

-“Эх орны өмнө гавьяа байгуулсны төлөө” II зэргийн одонгоор шагнуулсан.

 

 

 

 

Нефтийн үнийн савлагаа – Байдены шийдвэр ба омикроны нөлөөлөл

Шатахууны үнийн огцом өсөлтийг тогтоон барихын тулд улсынхаа стратегийн нөөцөөс 50 сая баррель нефтийг зах зээлд нийлүүлэх шийдвэрийг АНУ-ын Ерөнхийлөгч Жо Байден өнгөрсөн долоо хоногийн мягмар гарагт гаргасан билээ. Үүнийг Хятад, Энэтхэг, Япон, Өмнөд Солонгос, Их Британи зэрэг газрын тосны томоохон хэрэглэгч улсууд санал нэгтэй дэмжээд, мөн адил үүцэндээ гар хүрэхээр шийджээ.  


Гэсэн хэдий ч нефтийн үнэ 81 долларт хүрсэн нь стратегийн нөөцөө ашиглан зах зээлийн хэт халалтыг хянах боломжтой гэсэн шийдлийг эргэлзээтэй болголоо. Сүүлийн хэдэн долоо хоногийн турш нефтийн үнэ тогтмол өссөөр 10 дугаар сарын сүүлчээр АНУ-д нэг баррель нь 86 доллароос давсан юм. Энэ бол сүүлийн 7 жилийн хугацаан дахь хамгийн дээд үнэ.


Омикроны нөлөөлөл


Үүнтэй зэрэгцээд өнгөрсөн долоо хоногийн сүүлчээр коронавирусний омикрон гэдэг хувилбар тархсан тухай мэдээлэл гарсны дараа нефтийн үнэ 72 доллар болтлоо огцом унаад /11-13%/ одоо эргээд өсөж эхэллээ. Өөрөөр хэлбэл, Байдены сэдсэн зүйлийг ковид гүйцээчихлээ гэж гадаадын хэвлэлүүдэд ёгтлон бичиж байв. Гэхдээ одоохондоо омикронтой холбоотой эрсдэл яг бодит байдлаар илрээгүй, ердөө хэвлэлүүдийн дэгдээсэн дуулианаар дамжин сэтгэлзүйд нөлөөлөх хэмжээнд байна. Эргэн сануулахад, энэ оны зун Энэтхэгт коронавирусний дельта хувилбар тархах үед нефтийн үнэ 8 хувиар унаж, долоо хоногийн дараа буцаад өмнөх түвшиндээ хүрч байв.


Асуудлыг тодруулбал, өнгөрсөн долоо хоногт ДЭМБ хуралдаж, Африкийн өмнөд хэсэгт шинээр илэрсэн коронавирусний В.1.1.529 хувилбарыг грек цагаан толгойн үсгээр “омикрон” гэж тэмдэглэх шийдвэр гаргалаа. Уг хувилбар олон удаа мутацид ордог тул өргөс хэлбэрт уурагт хэд хэдэн өөрчлөлт гарч, үүний улмаас эсрэг биетүүд өвчин үүсгэгчийг саармагжуулахад хүндрэлтэй болох ба вакцины үйлчлэл сулардаг байна. Гэхдээ одоохондоо шинэ хувилбарын талаарх тодорхой мэдээлэл ДЭМБ одоохондоо байхгүй байгаа бөгөөд омикрон хэр хөнөөлтэй болохыг тодорхойлоход хэдэн долоо хоногийн хугацаа шаардагдах бололтой. Гэхдээ тодорхой болсон зүйл гэвэл, өмнө нь ковидын халдвар авч байсан хүмүүс омикроны халдвар авах магадлал илүү өндөр гэсэн нь санаа зовоож байна.


Зарим улсууд ӨАБНУ болон Африкийн бусад улсаас ирэх нислэгүүдийг хүлээж авахгүй гэсэн шийдвэр гаргасан ба хэрвээ онгоцны түлшний зах зээл хараахан сэргэж амжаагүй байгаа энэ үед омикроны улмаас дахин хөл хорио тогтоох аваас, өөрөөр хэлбэл, 2020 оны хаврын карантин давтагдсан тохиолдолд нефтийн үнэ 30-40 доллар болтлоо унана гэж Оросын Эрчим хүч, санхүүгийн хүрээлэнгийн ахлах шинжээч С.Кондратьев таамаглажээ.


Түүнээс гадна, улс орнууд стратегийн нөөцөөс нефть гаргаж зарснаар нийлүүлэлт хоногт 300 мянган баррелиар нэмэгдэх бол омикрон хувилбар тархсаны улмаас эрэлтийн хэмжээ хоногт 700 мянган баррелиар буурч магадгүй гэсэн тооцоог Оросын зах зээлийн шинжээч С.Пирогов хийсэн байна.   


Байдены шийдвэрийн нөлөөлөл    


50 сая баррель гэдэг бол АНУ-ын хувьд хоёр хоног хагасын хэрэглээ, харин дэлхий даяараа хоногт нийтдээ 100 сая баррель нефть хэрэглэдэг байна.


АНУ-ын Техас, Луизана муж улсууд дахь газар доорх нефть хадгалах байгууламжууд дэлхийд хамгийн томд тооцогддог. 12 дугаар сарын дундуур эдгээр нөөцийн савнаас тодорхой хэмжээний нефтийг гаргаж худалдахаар төлөвлөж байгаа бөгөөд зах зээлийг тогтворжуулахын тулд нөөцөөс дахиад нийлүүлэлт хийж болохыг Цагаан ордон үгүйсгэсэнгүй.

Түүнээс гадна, дэлхийн 4 дэх том худалдан авагч болох Япон улс 9 дүгээр сарын сүүлчийн байдлаар 145 хоногийн нөөцтэй байгаа аж. Гэтэл хуульд зааснаар 90 хоногийн нөөцтэй байх ёстой гэнэ. Ийм учраас төрийн мэдэл дэх нөөцийнхөө зарим хэсгийг, тодруулбал 5 сая баррелийг зах зээлд гаргаж байгаа бололтой. Түүнчлэн Энэтхэг улс стратегийн нөөцөөсөө 5 сая орчим баррелийг, Өмнөд Солонгос 3,5 сая баррелийг зах зээлд нийлүүлэхээр төлөвлөсөн байна.


Нөгөөтэйгүүр халаалтын улирал эхэлж байгаа учраас хийн үнэ маш өндөр байна, энэ үед нефтийн бүтээгдэхүүнээр хийг орлуулах учраас үнэ нь бас л өснө. Огцом өсөлтийг зогсоох нэмэлт нефтийг стратегийн нөөцөөс хэр хурдан гаргах вэ гэдгээс олон зүйл шалтгаална гэдгийг Райффайзенбанкны ахлах шинжээч А.Полищук хэллээ. 


Шинжээчдийн дүгнэж байгаагаар, Байдены болон томоохон хэрэглэгч орнуудын шийдвэр нь богино хугацаанд л зах зээлд нөлөөлнө, учир нь бусад хэд хэдэн хүчин зүйл нефтийн үнийг өсгөж байгаа юм. Тухайлбал, цар тахлын дараа эдийн засаг сэргэж байгаа, уламжлалт эрчим хүчний салбарын дэд бүтцэд оруулж буй хөрөнгийн хэмжээ хангалтгүй байгаа, сэргээгдэх эрчим хүчний салбарын хөгжил төдийлөн сайнгүй байгаа гэх мэт шалтгаануудыг дурдаж болно.


Дэлхийн нефтийн нөөцийн 2/3-ыг хянадаг ОПЕК-ийн гишүүн орнуудад хандан олборлолтоо аль болох ойрын үед нэмэгдүүлэхийг Байден уриалж байсан билээ. Гэвч ОПЕК болон Орос зэрэг бусад улс /ОПЕК+/ энэ уриалгыг нэг чихээрээ ч сонсохыг хүсэхгүй байгаа бөгөөд “олборлолтоо өдөрт 400 мянган баррелиар өсгөнө гэсэн төлөвлөгөөгөө өөрчлөх төлөв алга. Тэдний үзэж байгаагаар, цар тахлын ээлжит давалгаа эхэлж, эрэлт буурах магадлалтай учраас олборлолтыг дээрхээс илүү ихээр өсгөх нь утга учиргүй юм.


Хэрвээ 12 дугаар сарын 2-нд хуралдах гэж буй ОПЕК+-ийн сайд нар олборлолтоо нэмэгдүүлэх шийдвэрээ цуцлах аваас нэг баррель нефтийн үнэ 80 доллароос давна гэж шинжээчид таамаглаж байна. Харин 29-нд болох байсан тус байгууллагын мониторингийн хорооны хуралдаан омикрон хувилбарын нөлөөллийг тооцох үүднээс  хоёр хоногоор хойшилжээ.

Энэ удаагийн хуралдаанаар ОПЕК+ бүтцийнхэн олборлолтоо өдөрт 400 мянган баррелиар нэмэгдүүлэх шийдвэрээ цуцалж, олборлолтоо танахаар шийдвэрлэж магадгүй юм. Энэ тохиолдолд томоохон хэрэглэгч орнууд стратегийн нөөцөөсөө нефть гаргаж худалдсаны үр дүн гарахгүй байж мэднэ” гэж Energy Aspects компанийн шинжээч Амрита Сен үзэж байна.

АНУ-ын эрх баригчдын шийдвэр бол юуны түрүүнд, бензиний үнийн асуудлыг шийдэхээр оролдож буй дүр эсгэсэн үйлдэл. Тэгээд ч энэ 50 сая баррелийг шууд зах зээлд гаргахгүй, хэдэн сарын хугацаанд нийлүүлэхээр төлөвлөж байгаа нь уг шийдвэрийн нөлөөллийг сулруулж буй хэрэг. Үүний сацуу, бензиний үнийг богино хугацаанд буулгана гэсэн Байдены амлалт бол өөрийн унаж буй нэр хүндийг аврах гэсэн улс төрийн алхам гэж шинжээчид үзэж байна. Учир нь, Ерөнхийлөгчийн рейтинг 6 дугаар сард 57 хувьтай байсан бол одоо 42 хувь руу унаад байгаа юм.


“Байденыг олон зүйл дээр шүүмжилдэг, түүний үйл ажиллагаанд сэтгэл дундуур байдаг, тэр тусмаа шатахууны үнэ өснө гэдэг бол жирийн сонгогчдод маш эмзэг тусдаг. Автомашины соёл АНУ-д маш хүчтэй хөгжсөн бөгөөд өнөөдөр америкчуудын бензиний хэрэглээ ковидын хямралын өмнөх түвшинд бараг хүрчихээд байгаа. Хүмүүс автомашинаараа зорчих нь ихэссэн үед бензиний үнэ огцом өссөн явдалд тэд сэтгэл дундуур байх нь ойлгомжтой”.

АНУ-д бензиний үнэ өссөөр


“Байдены хийсэн алхам нь дэлхийн томоохон хэрэглэгчид ба ОПЕК+-ийн хооронд өрнөж буй улс төрийн зөрчилдөөн цаашид улам хурцдах үе эхэлж байгааг харууллаа. Энэ нь нефтийн үнэ тогтворгүйтэх эрсдэлийг бий болгоно” гэж Eurasia Group компанийн шинжээч Хеннинг Глойштейн дүгнэжээ. 


Байдений шийдвэр нь зах зээл дэх нөхцөл байдлыг үндсээр нь өөрчилж чадахгүй гэж шинжээчид үзэж байгаа бөгөөд ОПЕК+ийн эсрэг хариу үйлдэл үзүүлэх гэсэн АНУ-ын Ерөнхийлөгчийн эрмэлзэл нь мөн чанартаа бол "нефть хэрэглэгчдийг олборлогчдын эсрэг нэгтгэх гэсэн оролдлого" хэмээн ВВС-гийн тоймд дурдсан байна.  


Б.Адъяахүү

Эх сурвалж: ВВС, lenta.ru, ru.investing.com

 

 

 

 

 

 

ХҮН ОЮУН САНААНДАА ДАХИН ТӨРДӨГ

Улаанбаатар /МОНЦАМЭ/. 

 

Хоёр сар гаруйн өмнө “Гэм зэм” романыг жүжиг болгохоор зэхэж буй тухай яриа чих дэлссэн тэр өдөртэй энэ бүхний эхлэлийг холбож болох юм. Хүн зон хөлхөлдөх нь цөөхөн Улаанбаатарын нэгээхэн чөлөөнд Ф.М.Достоевскийн романыг жүжгийн хэлбэрт хувиргахаар зориглосон зохиолч тийнхүү яриа үүсгэхэд нь “Урлаг Монголд хөгжихийн төлөө” гэж хэлээд салцгаасан билээ. Үүний дараа жүжгийн зохиол бэлэн болж, найруулагч М.Батболд ч дүрүүдээ хэдийнэ сонгочихсон байв. Арваннэгдүгээр сарын цангинам жавар хулдсан үдшээр “Оросын Соёл Шинжлэх Ухааны төв”-ийг зорин очив. Петербургийн намаг балчгаас сугаран гарах гэхдээ үзэл санааныхаа төлөө гэмт хэрэг үйлдсэн “алуурчин” Раскольниковын шүүх хуралд оролцох цаг болжээ.


Хэдийгээр Ф.М.Достоевский мэндэлснээс хойш 200 жил, “Гэм зэм” роман бичигдсэнээс даруй 155 жил өнгөрсөн боловч жүжгийн үйл явдал одоо цагт өрнөж буйгаар зохиомжилсон тул үзэгчид шүүх хурлын нэг хэсэг болсныг жүжиг эхлэхэд шууд ойлгоно. Энэ нь мэдээж тун онцгой байдлаар зохиомжилсон санаа. Учир нь найруулагч М.Батболд өмнө тайзнаа тавьсан “Фауст” дээр гэрлийн тусгалын тусламжтайгаар үзэгч, тайз хоёрыг нягт холбож байсан бол тус санааг улам гүнзгийрүүлж үзэгчдийг жүжгийн үйл явдалд шууд оролцуулсан байв.

-Бодитой нээлт-




Уран зохиол, театр хоёр бие биетэйгээ төгс зохицсоны үндсэн дээр жинхэнэ жүжгийг бид таашаан хүртдэг. Нэг ёсондоо жүжгийн зохиолч, найруулагч хоёрын харилцан ойлголцол тун чухал гэсэн үг. Жүжгийн хэл нь жүжигчдээ хамгийн сайн хөтөлж, үйл явдлыг уйтгартай байдлаар бус уран шийдлүүдтэй хамтатган авч явах ёстой. Энэ зарчим “Гэм зэм” жүжигт хамгийн тод туссаныг нэн түрүүнд онцлууштай юм.


“Гэм зэм” бол ямар ч сул дүргүй зохиол. Бүх л дүрүүд нь өөрсдийн гэсэн сэтгэл зүйн онцлог шинжтэй, зан авиртай, хүнлэг болоод ашиг сонирхлын үүд хаалгаа цэлийтэл нээчихсэн “Нохойн зүрх”-тэй ч байх нь бий. Гэтэл энэхүү нүсэр романыг жүжгийн зохиол болгохдоо үйл явдлууд гэхээс илүүтэй дүрүүдийн ёс зүй, дээр өгүүлсэн олон зан авир, сэтгэл зүйн үйлдлүүдийг орхигдуулсангүй. Гэхдээ зохиол нь романаасаа тэс ондоо, өөрийн гэсэн хэлтэй, басхүү үзэл санаатай тул найруулагчийн шийдлүүдтэй тун сайн зохицож илүү шинэлэг, орчин үеийн болж чаджээ. Эдгээр нь будлиу офицер, сэтгэцийн хоёр туйлт араншинтай эмч Зосимов дээр илрэн гарах бөгөөд цаашлаад Мармеладов дээр илүү тод харагдана. Түүний дүрийг нээн үзүүлэхдээ архинд тархиа мэдүүлсэн, дотоод зөрчил ихтэй, хялбархан ойлгогдохгүй эрийг өөрийн “концерт”-ыг тоглож буй мэтээр найруулсан нь тун сонирхолтой. Гол нь роман дээр том, том цогцолборуудад хөвөрч хэдэн хуудас дамжих түүний үйлдэл, үзэл санааг нэг хүний монолог болгож хувиргасан нь зохиолчийн хамгийн уран заль, найруулагчийн шийдэлтэй хэрхэн гойд хоршиж чадсаны хариулт болно. Тиймээс л “Гэм зэм” жүжгийн зохиолч Я.Баяраа, туслах зохиолч Э.Бүжинлхамд алга ташихаас өөр аргагүй билээ. Учир нь урлаг дотроос жүжиг нь хамгийн объектив шинжтэйд тооцогддог бөгөөд түүнийг ийнхүү зориглон барьж авснаар яруу найраг шиг өөрийн дотоод сэтгэлийн илэрхийллийг нээн үзүүлэх хэрэгсэл болгож чаджээ.


Үүн дээр нэмээд зохиолд байдаггүй олон санаа, философи үзлүүдийг тунхаглахдаа дүрүүдийн үйл, жүжгийн драм, бие даасан хэлбэршилтэй үзэгдлүүдийн дунд огтхон ч төөрч будилсангүй, тэдгээр санаа хахь өөр болж хувирсангүй. Ийм л учраас энэхүү зохиолын уран сайхан чанар дээр найруулагчийн гүн гүнзгий бус өнгөц хэлбэрдэх төдий шийдлүүд нэмэгдчихээр илэрхийлэл нь нэгэн цогц бүхэллэг хэлбэрийг театрын жүжгийн орон зайд цоо шинээр бий болгож буй юм.


-Лужин, Зосимов болон дүрүүд-




“Гэм зэм” жүжиг тэд бидний мэддэгээс тэс өөр дүрийг урлажээ. Хэчнээн хүн хайран Разумихин, Алена Ивановна хэмээн харуусаж байсан бол... Гэтэл театр нь кино урлагаас өөр гэдгийг жүжигчид бидэнд харуулж чадав. Разумихинд тоглосон Д.Түвшинбаяр чадалтай, дотортой жүжигчин гэдгээ үзүүлэв. Шүүхийн танхимаас түүнийг албадан гаргадаг хэсэг дээр “Цаашид түүнгүйгээр яах бол” гэсэн эргэцүүллийн түгшүүрийг Разумихины дуу хоолой танхим дүүргэн зарласаар байв. Нөгөөтэйгүүр Дуняд ашиг сонирхлын үүднээс болж өөрийн нохойн хамар шиг гутлынхаа хоншоорыг гялалзтал зүлгүүлэх Лужин буюу Ш.Доржсүрэн, сэтгэц мэдрэлийн эмчийн дүрийн тун чиг цэгцтэй, жүжгийн зохиолд дүрслэгдсэн хэлээр нь бүтээж чадсан Зосимов эмч буюу Х.Цасчихэр нарыг онцлууштай. Жүжгийн явцад хүний сэтгэл зүйн байдал нь тэс өөр орчинд нүүдэл хийсэн дүр бол Зосимов эмч. Үүнийг яг л байгаагаар нь, үнэнээр гаргаад тавьчихав. Үйл явдлын зохиомжоос харвал Зосимов эмч эхний бүлэгт шүүх хуралд оролцохдоо гадуур хувцсаа тайчиж тайзыг орхин гарна. Харин хоёрдугаар бүлэгт шүүхээс гарсан тэр хувцастайгаа Раскольниковын гэрт зогсож байдаг. Үүнээс гадна захидал уншдаг хэсэгт Дунягийн шидэж орхисон зоосыг дараа нь улсын яллагч Алена Ивановна шүүрч аваад ширээн дээрээ тавьчихдаг. Энэ бүхэн нь дүрүүдийн зан чанарын зарим илэрхийлэл, далд нуугдсан муу хүслийг үйл хөдлөлөөр нь дамжуулан жүжгийн дундуур сэмхэн шургуулж буй найруулагчийн уран шийдэл мөн.




Үүнээс гадна Свидригайлов, Лужин зэрэг мөнгө, нэр төрөө эрхэмлэсэн дүрүүдийг ч найруулагч хамгийн хүнлэгээр тайзан дээр урлажээ. Мэдээж өөрийн төлөө мэт үзэгчдэд санагдаж болох ч бусдад туслах сэтгэл Свидригайловт байна. Гэтэл Лужин бол нэг ёсондоо хүний адаг. Гэтэл дүрийг ч бас хүн гэдэг талаас нь харуулсан. Учир нь Лужин ийн хэлдэг. “Би муу хүн гэж үү? Үгүй ээ. Зүгээр л гүнзгий энэ намагт яаж сорогдчихгүйхэн шиг орших учраа бусдаас арай л эрт ойлгосон хүн”. Гэвч тэр эцэст нь мөнгөнд үнэнч хандах хандлага, зарчимтайгаа хэвээр үлдэнэ. Тиймдээ ч энэ дүрийг жүжигт өршөөж басхүү өөрчлөгдөшгүй чигээр нь орхиж байгаа юм. Учир нь тэр ч бас хүн учраас шүү дээ.


-Раскольников-




Театрт дүр бүтээхэд нэг зүйл хамгийн чухал санагддаг. Учир нь тухайн бүтээж буй дүрийн үзэл санаа, ёс зүй, үйл хөдлөл нь өөрөө өөртөө нэгдмэл байх учиртай. Ингэж байж бүх зүйл нь бүрэн гүйцэтгэлтэй, үйл хөдлөлийг оюун санаа илүүтэй удирдаж жүжиглэх болно. Жүжигчин Д.Лхагва дүр төрх, үйл хөдлөлөөрөө Раскольников байж чадав. Тэр бол хамгийн ухаалаг, чадвартай нэгэн мэтээр дүрслэгдэх боловч авралгүй сул дорой дүр. Сонягийн өмнө ч тэр, мөрдөгч Порфирийгийн өмнө ч тэр бууж өгдөг. Гол нь Раскольниковын толгойд хэчнээн Порфирий Петрович эргэлдэж, сэтгэл зүйд нь нөлөөлж байгааг “дүр”-ээр бус “дүрүүд”-ээр харуулсан нь мөн л найруулагчийн гоёмсог шийдлүүдийн нэг.




Мөнхүү Сонятай хийх уулзалт тайзны дээр дор зэрэг өрнөж, тэнд яг л ганц талтай том толь тавьчихсан, үзэгчид тусгалд нь хос залуусыг харж, ярилцахыг нь сонсдог. Уг шийдлээс гадна Соня бол жүжигт гарах цор ганц гэрэл гэгээ. Петербургийн тэрхүү балчиг намагт хайр байсны илэрхийлэл. Тиймээс тэр цав цагаан өмсгөлтэй, сахиусан тэнгэрийн дүртэй байх нь аргагүй. Соня л гуйсан учраас Раскольников нүглээ наманчилдаг. Гэхдээ анх шүүхийн завсарлагааны өмнө гаргасан шийдвэр дээрх хүн хэвээрээ байх бөгөөд “Би алуурчин” гэх үгсийг харин хэлдэггүй билээ.


-Дахин төрсөн түүх-




Дүрүүд өөрийн гэсэн монологтой байв. Дүрүүд өөрийн гэсэн ёс зүй зарчимтай байв. Раскольниковын шүүх хурал улсын яллагчийн цаазын үгээр эхэлж өршөөлөөр төгсөв. Бүхний нэгдүгээрт ёс зүй байх ёстойг үзэгчдийн сэтгэлд хадаж өгөв. Раскольников өөдгүй шуналтай мөнгө хүүлэгч Алена Ивановнатай аавынхаа удмын үе дамжиж ирсэн цагийг сандалны урд наймаалцаж буй нь, Разумихин гэр бүлээ аврах төлөвлөгөө боловсруулснаа хэлэхэд бүгд баярлалдах буюу Раскольников оргилуун дарс буудуулдаг зэрэг нь тус жүжгийн содон, шинэлэг шийдэл байж чадав.


Басхүү ерөнхий зураач Л.Батбилэгийн ажлыг дурдахгүй өнгөрч болохгүй. Найруулагч М.Батболдод яг л ийм техник ажиллагаа хосолсон бууж, өргөгддөг шаттай, үзэгчдэд аюултай мэт санагдах, төмөрлөх хүйтэн тайз хэрэгтэй байсан биз ээ. Мөнхүү энэ тайз бол гол дүрийн Раскольниковын жижигхэн умгар өрөө бүхлээрээ гэдгийг тодруулж хэлмээр байна.


Жүжгийн төгсгөлд улсын яллагч Раскольниковын цөллөгт байсан өдрүүдийг дүрслэн бичсэн хэсгийг “Гэмт хэрэг ба ял шийтгэл” романыг тэврэн гарч ирээд уншина. Тэнд Раскольниковын шинэ амьдралын эхний өдөр цэлмэг, дулаахан өдөр байлаа. Тэр өндөр эрэг дээрээс өргөн голыг ширтэв. Голын тэртээд нарны гэрэл дүүрэн туссан хязгааргүй өргөн талд нүүдэлчдийн гэрүүд өчүүхэн цэг төдий бүртийнэ. Тэнд эрх чөлөө байгаа, тэнд эндхийнхтэй огт төсөөгүй хүмүүс амьдарч байгаа, эрин зуунууд огт өнгөрөөгүй юм шиг цаг хугацаа бүрмөсөн зогссон мэт байгаа” хэмээн өгүүлсэн буй. Мэдээж энэхүү номоор “Библи”-ийг төлөөлүүлсэн бөгөөд дүр болгон дор бүртээ наманчилж байх шиг санагдана. Нөгөөтэйгүүр Раскольников өөрийн оюун ухаан, бодол санаанд дахин төрж байна. Хүн эхээс нэг төрдөг, өөрийн оюун санаандаа дахин нэг төрдөг. Энэ бол тус жүжгийн зохиолын хамгийн гол утга санаа юм. Тиймдээ ч тэд жүжгээ "Дахин төрсөн хүний түүх" хэмээн тодотгожээ.


Харин нүүдэлчдийн гэр гэхээр энэ нь монголчуудыг хэлсэн хэрэг. Өдгөө тэр нүүдэлчид Ф.М.Достоевский мэндэлснээс 200 жилийн дараа ийнхүү улсын нийслэл хотдоо шинэ театр байгуулж нэгэн сод туурвилыг нь тайзнаа мөнхлөв. Хэрэв та М.Батболд найруулагчийн "Фауст" жүжгийг өмнө нь үзсэн бол түүний арга барил хэрхэн боловсронгуй болсныг дахин харж, түүнчлэн уран шийдлүүдийг ч бахдах биз ээ. Харин "Альфа" театраар зочлоогүй бол "Орфей"-д та цоо шинэ постдрамыг үзэх болно. Театрын урлагийн энэхүү  постдрам байдал нь бүхий урлагийн хэлбэрийг нэгтгэж үзэгчдийн мэдрэмжийг өөрчилж чадах билээ. 










Ихэнх нутгаар ОЖД–аас дулаан байх 12 дугаар сар

Улаанбаатар /МОНЦАМЭ/. Цаг уурын байгууллагаас 2021 оны 12 дугаар  сарын цаг агаарын урьдчилсан тойм мэдээллийг гаргажээ. Дэлхийн цаг агаарын байгууллагаас олон жилийн дундаж (ОЖД) гэдэгт 1981-2010 оныг багтаасан байна.


Монгол орны 12 дугаар сард цас орсон (хур тунадастай) өдрийн тоог 1980-2020 оны хооронд дундажлан зураглан гаргасан байна. Түүнээс харахад Хангай, Хөвсгөл, Хэнтийн уулархаг нутгаар 2-8, Увс нуурын болон Орхон, Сэлэнгэ, Туул голын хөндий, Дорнод Монголын тал орчмоор 3-12 өдөр орж байсан байна. Цастай байсан өдрүүдийн өөрчлөлт нутгийн хойд хагаст зонхилон ажиглагдсан ба цастай өдрийн тоо 1980–2020 оны хооронд ихэнх станцуудад өсөлттэй гарч байжээ гэсэн тайлбар хийсэн байх юм.      


ОЖД  агаарын температур 12 дугаар сард Баян–Өлгийн ихэнх, Увс, Завханы зүүн, Баянхонгорын хойд, Хөвсгөл, Архангайн баруун, Төв аймгийн зүүн хойд хэсгээр -24.-30 хэм байжээ. Говь–Алтай, Баянхонгор, Өвөрхангай, Дундговь, Дорноговийн өмнөд хэсэг болон Өмнөговийн нутгаар -8-16 хэм, бусад нутгаар -16-24 хэм хүйтэн байдаг гэнэ. Агаарын дундаж температур 1980–1981,1984-1986, 1994, 2001-2003, 2005, 2009, 2010, 2011, 2018, 2020 онуудад нийт нутгаар ОЖД–аас 1–3 хэмээр хүйтэн байсан байх юм. Харин 1987-1991, 1995-2000, 2006-2008, 2013, 2015-2017, 2019 онуудад ОЖД-аас 1–3 хэмээр дулаан байжээ. Сарын нийлбэр  цас (хур тунадастай) Завхан, Хөвсгөл, Булган, Сэлэнгэ, Дорнод, Сүхбаатарын нутаг, Баян–Өлгий, Ховдын баруун хэсгээр 2–6 мм, бусад нутгаар 0–2 мм цас ордог байна. Зарим жил ОЖД–аас хэд дахин их болон бага цас (хур тунадастай) орох тохиолдол цөөнгүй байжээ. Тухайлбал, 1979-1985, 1997-1999, 2005-2007, 2017, 2018, 2020 онуудад зарим нутгаар ОЖД-аас бага цас орсон байна. Харин 1986, 1996, 2000–2002, 2008–2010, 2012 онууд харьцангуй их цас оржээ.


Монгол Улсын нутаг дэвсгэрийг доорх дөрвөн бүсэд хувааж цаг агаарын  урьдчилсан мэдээг олон нийтэд хүргэдэг. Тэгвэл:

Баруун аймгуудад: (Баян- Өлгий, Увс, Ховд, Завхан, Говь-Алтай, Баянхонгор)

Төвийн аймгуудад: (Архангай, Өвөрхангай, Хөвсгөл, Булган, Сэлэнгэ, Орхон, Дархан-Уул, Төв)

Зүүн  аймгуудад: (Хэнтий, Дорнод, Сүхбаатар)

Говийн аймгуудад: (Говьсүмбэр, Дундговь, Дорноговь, Өмнөговь) гэж тайлбарлажээ. Цаг агаарын урьдчилсан мэдээ, мэдээллийн тулах цэг нь болдог энэ нэршил алхам тутамд хэрэглэгдэнэ.


Баруун аймгуудын нутгаар. Энэ сард агаарын дундаж температур Баян–Өлгийн нутаг, Ховд, Говь–Алтай, Баянхонгорын өмнөд хэсгээр ОЖД–ийн орчим, бусад нутгаар дунджаас дулаан байна. Баян–Өлгийн нутаг, Ховд, Говь–Алтайн өмнөд, Увсын зүүн, Завханы хойд хэсгээр ОЖД–ийн орчим, бусад нутгаар дунджаас бага цас орох аж. Нэгдүгээр арав хоногийн эхэн болон сүүлчээр, дугаар арав хоногийн сүүлч, дугаар арав хоногийн дунд үе болон сүүлчээр агаарын температур өмнөх үеэсээ 4–6 хэмээр хүйтэрнэ. Нэгдүгээр арав хоногийн эхэн болон сүүлч, 2 болон дугаар арав хоногийн сүүлчээр ихэнх нутгаар цас орж, зарим газраар цасан шуурга шуурна. Салхи зарим газраар 12–14 м/с, зарим үед түр зуур 16–18 м/с хүрч ширүүсч болзошгүй.

Төвийн аймгуудын нутгаар. Энэ сард агаарын дундаж температур нийт нутгаар ОЖД–аас дулаан байна. Сэлэнгийн нутаг, Хөвсгөлийн баруун, Булган, Төвийн хойд хэсгээр ОЖД–ийн орчим, бусад нутгаар дунджаас бага цас орохоор байгаа аж. Нэгдүгээр арав хоногийн эхэн, дугаар арав хоногийн эхэн болон сүүлч, дугаар арав хоногийн дунд үе болон сүүлчээр агаарын температур өмнөх үеэсээ 4–6 хэмээр хүйтэрнэ. Нэгдүгээр арав хоногийн эхэн болон сүүлч, 2 ба дугаар арав хоногийн сүүлчээр ихэнх нутгаар цас орж, зарим газраар цасан шуурга шуурна. Салхи түр зуур 12–14 м/с, зарим үед түр зуур 16–18 м/с хүрч ширүүсч болзошгүй.

Зүүн аймгуудын нутгаар. Энэ сард агаарын дундаж температур Дорнод, Сүхбаатарын зүүн хэсгээр ОЖД–ийн орчим, бусад нутгаар дунджаас дулаан байна.  Хэнтийн хойд хэсгээр ОЖД–ийн орчим, бусад нутгаар дунджаас бага цас  орно. Нэг ба дугаар арав хоногийн эхэн, дугаар арав хоногийн  эхэн болон сүүлчээр агаарын температур өмнөх үеэсээ 3–5 хэмээр хүйтэрнэ. Нэг болон дугаар арав хоногийн сүүлчээр ихэнх нутгаар цас орно. Салхи зарим газраар 14-16 м/с, зарим үед түр зуур 18–20 м/с хүртэл ширүүсч шороон шуурга шуурч болзошгүй.

Говийн аймгуудын нутгаар. Энэ сард агаарын дундаж температур нийт нутгаар ОЖД–аас  дулаан, нийт нутгаар ОЖД–аас бага цас орно. Нэг ба дугаар арав хоногийн эхэн, дугаар арав хоногийн эхэн болон сүүлчээр агаарын температур өмнөх үеэсээ 3–5 хэмээр сэрүүснэ. Нэг болон 2 дугаар арав хоногийн эхэн, дугаар арав хоногийн сүүлчээр ихэнх нутгаар цас орж, цасан болон шороон шуурга шуурах магадлал өндөр байна. Салхи зарим газраар түр зуур 14–16 м/с, зарим үед 18–20 м/с хүртэл ширүүсч болзошгүй.


Цаг агаарын үзэгдлийг тухайн аймаг, бүс нутгийн 30 хувь нь хамрагдахаар байвал “зарим газраар” гэсэн нэршлийг хэрэглэнэ. Харин 70 хувь хүртэл хамрагдахаар байвал “ихэнх нутгаар”, түүнээс дээш хэмжээгээр хамрагдахаар байвал “нийт нутгаар” гэх утгаар ойлгох нь чухал юм байна.  


Агаарын температур 12 дугаар сард ихэнх нутгаар ОЖД–аас дулаан, нийт нутгийн баруун өмнөд хэсгээр дунджийн орчим байх төлөвтэй гарчээМөн ихэнх нутгаар ОЖД–аас бага, Алтай, Хөвсгөл, Хэнтийн уулархаг нутгаар ОЖД–ийн орчим байх юмИхэнх нутгаар ОЖД–аас дулаан байх аж. Гэвч цаг агаар таатай үед өдөртөө дулаарна. Мөн эргээд шөнөдөө огцом хүйтэрч эрс тэс уур амьсгал үүсэх нөхцөл ажиглагдах бололтой. Цаг агаарын тогтворгүй байдал нь хөрсний гадаргуу хөлдөх, халтиргаа гулгаа ихсэх магадлалтайг иргэдэд анхааруулжээТухайлбал, сарын эхээр ихэнх нутгаар цаг агаар муудаж, баруун болон төвийн ихэнх, говийн бүсийн хойд хэсгээр цас орж, цасан шуурга шуурч, агаарын температур эрс хүйтрэх төлөвтэй байгаа тул малчид ард иргэд замд гарах, мал бэлчээрлэлтэнд анхаарал болгоомжтой хандаж, богино хугацааны нарийвчилсан мэдээг тухай бүрд авч ашиглахыг анхааруулж байна. Цаашдаа 1 болон 3 дугаар арав хоногийн сүүлчээр ихэнх нутгаар, 2 дугаар арав хоногийн сүүлчээр баруун болон төвийн бүс нутгаар цас орж, хүйтрэх төлөвтэй гэжээ.

Өргөн хэрэглээний шатахууны үнийг чөлөөлөх нь зөв байсан уу


Улаанбаатар /МОНЦАМЭ/. Өнгөрсөн долоо хоногт өргөн хэрэглээний АИ-92 шатахууны жижиглэнгийн үнийг огцом хэлбэлзэлгүйгээр зах зээлийн горимд аажмаар шилжүүлэх шийдвэр гарсан.  Энэ даруйд тухайн маркийн шатахуун литр тутамд 100 төгрөгөөр нэмэгдлээ.

Төр шатахууны үнэ тогтоон барихгүй, оролцохгүй. Харин импортлогч аж ахуйн нэгжүүд  зах зээлийн эрэлт нийлүүлэлтээс хамаарч жижиглэнгийн үнийг сүүлийн зургаан сарын дундаж үнээр тооцон тогтоож байхаар болов. Гэхдээ ийнхүү үнэ чөлөөлсөн ч өөрчлөлт нэмэгдэл нь нийт үнийн дүнгийн 5 хувь буюу литр тутамд 100 төгрөгөөс хэтрэхгүй, өөрөөр хэлбэл, огцом савалгаа үүсгэлгүйгээр өсгөж бууруулах үүргийг тэд хүлээх юм.


Шатахууны үнийг цаашид зах зээлийн горимд шилжүүлэн үе шаттайгаар чөлөөлөх, ингэхдээ иргэдэд дарамт үүсгэхгүйгээр, зах зээлийн ханштай уялдуулан өсгөж бууруулахаар болж байна. Харин хангамж, нөөц, гадаад болон дотоод зах зээлийн нөхцөл байдал, үнийн талаарх бодит мэдээллийг олон нийтэд хүргэх нь Уул уурхай, хүнд үйлдвэрийн яам, Ашигт малтмал, газрын тосны газар, шатахууны худалдаа эрхлэгч аж ахуйн нэгжүүдийн үүрэг байх юм.


Төр өргөн хэрэглээний шатахууны үнэ тогтооход оролцохгүй болно гэдэг нь энэ улсыг шатахуунаар хангах асуудалд хуруу дүрэхээ болино гэсэн үг биш. Энэ салбар бол аль ч талаасаа төр улсын анхаарлын төвд байх ёстой. Шатахууны үнэ, нийлүүлэлт тойрсон асуудал манай улсын мөнхийн халуун сэдвүүдийн нэг. Стратегийн гол бүтээгдэхүүн болох газрын тосны бүтээгдэхүүн зуун хувь импортоос хамааралтай улсын хувьд манай энэ салбар дахь бэрхшээл байнга л ундарч байдаг. Энэ салбарыг хямруулахгүйн тулд төр хувийн хэвшилтэй хамгийн боломжит хэлбэрээр хамтрах нь ч зүйн хэрэг. 2018 оноос  АИ-80, АИ-92 өргөн хэрэглээний шатахуунд онцгой албан татвар ногдуулалгүй ирсэн байдаг. Төр өөрийн боломжит хэмжээнд, тухайн нөхцөлд шаардлагатай арга хэмжээгээ авч байсан нь энэ. 




Тээврийн хэрэгслийн тоо богино хугацаанд нэмэгдсэн, тэр хэрээр шатахуун түлшний хэрэглээ ч огцом өсч байгаагийн хувьд  үнэ чөлөөлөх нь зүй ёсны шаардлага юм. Шатахуун импортлогч аж ахуйн нэгжүүд зах зээлийн зарчмаар үнэ тогтоох боломж олгохыг аль эртнээс хүлээж, хүсэлт тавьж байсан билээ. Гэсэн хэдий ч Засгийн Газраас иргэдийн нуруун дээр ирэх ачааг нэг ёсондоо тохиролцооны үндсэн дээр импортлогчдод үүрүүлж байсан гэхэд болно. 


Дэлхийн зах зээл дээр нефтийн үнэ өссөн ч аж ахуйн нэгжүүд алдагдал хүлээж, тодорхой хязгаарт үнэ барих нь зах зээлийн зарчмын хувьд учир дутагдалтай байх нь ойлгомжтой. Гэхдээ стратегийн энэ бүтээгдэхүүний үнийг төрийн оролцоотойгоор хязгаарлаж байсныг буруутгах үндэслэл бас үгүй юм. Угаас зуун хувь импортоос хамааралтай, үнэ өсөлт нь дотоодын зах зээл дээр шууд дарамт болон орж ирдэг энэ салбарыг иргэдийн амьдралд халгаатай хэмжээнд хүргэхгүй байх нэг гарц болж байсан болохоор тэр.


2021 оны 11 дүгээр сарын байдлаар шатахууны хил үнэ тонн тутамдаа 830 ам.доллар байгаа нь хил үнэ литр тутамдаа 1785 төгрөг гэсэн үг. Үүн дээр гаалийн албан татвар, шатахууны албан татвар, нэмүү өртгийн албан татвар, үйл ажиллагааны зардал нэмэгдээд шатахууны нийт өртөг литр тутамд 2405 төгрөг болж байгаа тооцоо байна. Импортлогчдын хувьд өргөн хэрэглээний АИ-92 шатахууны литр тутмаас хүлээж буй алдагдал нь 350-400 төгрөг гэсэн тооцоо байна. Импортоос шууд хамаардаг, инфляцид шууд нөлөөлдөг энэ салбарыг хэвийн авч явахад тун бэрх. Шатахууны хангамжийг тасалдахгүй хэвийн байлгахын тулд тухайн салбарынхан алдагдалгүй байх ёстой болно. Үүний тулд үнэ зах зээлийн горимоор явах нь зүй ёсных.


Зарим улс орнууд нефтийн стратегийн нөөцөөсөө гаргах хэмжээнд хүрч байгаа. Саяхан Япон, АНУ нефтийн үнийг тогтворжуулах зорилгоор стратегийн нөөцөөсөө гаргахаар болсон. Их Британи, Хятад, Энэтхэг, Өмнөд Солонгос зэрэг хэд хэдэн улс ийм алхам хийнэ гэж байгаа. АНУ-ын хувьд 50 сая торх нефтийг стратегийн нөөцөөсөө гаргах болсон нь тухайн улсын түүхэн дэх хамгийн ихээр гаргаж байгаа тохиолдол.


Газрын тосны стратегийн нөөцийг дэлхийг хамарсан эдийн засгийн хямрал, байгалийн гамшиг зэрэг онцгой аюултай нөхцөл үүссэн үед тухайн улсын ерөнхийлөгч, дээд албан тушаалтны зарлигаар гарган зарцуулдаг. Энэ нөөцөө гаргаж байна гэдэг бол уг салбарын хямрал, үнийн өсөлт зөвхөн манайд ч бус дэлхий даяарх асуудал болж байна гэсэн үг. Өөрөөр хэлбэл, зөвхөн өнөө маргааш хөл дүүжлэх унаандаа балга бензин хийх асуудал биш боллоо.




Манайх хэдэн жилийн дараа газрын тос боловсруулах үйлдвэртэй болно гэж буй. Аль тэртээ 30 жилийн өмнө л яригдаж байсан газрын тос боловсруулах үйлдвэр барьж байгуулах төслийн ажил эхлээд гурав дөрвөн жил болж байна. Энэ үйлдвэр баригдсан ч шатахууны нөөц, түүхий тосны стратегийн нөөцийн аль алинд нь нэн их анхаарахыг салбарын мэргэжилтнүүд анхааруулсаар байгаа. Хэрэв түүхий тосны нөөцгүй боллоо гэхэд шатахууны үйлдвэр ердөө л нэг байшин сав л гэсэн үг. Тэгэхээр энэ бол нэг сар, нэг жилийн дараах асуудал биш.  


Газрын тосны бүтээгдэхүүний хараат байдал Монголыг бүхэлд нь хөдөлгөж, зогсоож, бухимдуулж, үнийн дарамтад оруулж, инфляцийг тэнгэрт гаргаж чаддаг. Энэ бол хараат байдлын хууль л үйлчилж байгаа хэрэг. Үнийг чөлөөт зах зээлийн жамаар бус, хууль журмаар тогтоох нь маш буруу гэж эдийн засагчид үздэг. Бараа үйлчилгээний үнэ хамгийн оновчтой тогтох хөрс нь чөлөөт зах зээл юм. Үнэ чөлөөлснөөр нөөц хангамжийн асуудлыг импортлогчид өөрсдөө хариуцна. Тэд хүртэж буй ашгийнхаа хариуцлагыг өөрсдөө үүрэх хэрэгтэй болдог. Төр үнэ хязгаарлалтад оролцож байгаа нь эдийн засгийг хямруулахад хүргэж байна гэсэн шүүмжлэлийг ч дагуулдаг.


Ер нь үнэ тогтворжуулан барих төрийн бодлого нь эцэстээ төр өөрөө өртэй, сандаа мөнгөгүй болоход хүргэдэг аюултай. Одоо шатахуун импортлогчид нефтийн үнэ дэлхийн зах зээл дээр дээшээ багахан хөдөлбөл үнээ нэмээд харин доод түвшиндээ очсон ч өссөн үнээрээ хэрэглэгчдэдээ хатуурхан ханддаг хуучин муу зангаа хадгалахгүй байх гэж найдна. 




Нийслэлийн замын түгжрэл ба бодит байдал

Улаанбаатар /МОНЦАМЭ/. Улаанбаатар хотын замын түгжрэл шүдний өвчин болоод уджээ. Тэгвэл ямар тоног төхөөрөмжөөр, хэдий хэмжээний орон зайд замын хөдөлгөөнийг хэрхэн зохицуулж байгаа талаар авч үзье. “Нийслэлийн хэмжээнд явган болон автомашины 150 орчим гэрлэн дохионы зохицуулалт, хяналтын, зөрчлийн зэрэг олон чиг үүргийн 200 орчим камер 24 цагаар ажилладаг” гэж ЗХУТ-ийн дарга Д.Одбаяр онцолжээ. Тээврийн цагдаагийн алба (ТЦА)-тай хамтран тус байгууллага дээрх үйл ажиллагааг өдөр тутам явуулдаг юм байна. Замын цагдаа 39 хяналтын камерын тусламжтайгаар уулзвар дээрээс станцаар Замын хөдөлгөөний удирдлагын төв (ЗХУТ)-рүү холбогдон түгжрэл үүсгэхгүй байх үүднээс замын хөдөлгөөнийг зохион байгуулдаг байх юм. Нийслэлийн замын хөдөлгөөний техник хэрэгсэл өдөрт дунджаар замын хөдөлгөөнд оролцох 450 мянга орчим тээврийн хэрэгслийн хөдөлгөөнийг зохицуулах боломжтой гэх.


Гэтэл улсын бүртгэлд  нэг сая гаруй тээврийн хэрэгсэл байна. Түүний 650 мянга нь нийслэлд бүртгэлтэй байх жишээтэй. Тэдгээр автомашин замын хөдөлгөөнд оролцоно. Гэхдээ замын хөдөлгөөнийг зохицуулах хүчин чадлаас давсан тул ажлын өдрүүдэд замын хөдөлгөөнд тээврийн хэрэгслийг улсын дугаараар оролцох хязгаарлалт хийдэг. Энэ бол нийслэлийн замын хөдөлгөөнд оролцож байгаа автомашины тоог захиргааны аргаар цөөрүүлж байгаа нэг хэлбэр. Түүнээс гадна нийтийн тээврийн нэвтрэх чадвар, тоог нэмэхэд замын хөдөлгөөнд оролцох автомашины тоо цөөрнө гэсэн ойлголт байна.  Нийслэлийн нийтийн тээвэрт 1000 орчим автобус 74 чиглэлд өдөрт 650 000 иргэнд (2019 оны байдлаар) үйлчилгээ үзүүлдэг гэсэн тоон үзүүлэлт бий. Гэхдээ үйлчилгээний чанар, хүрэлцээн дээр байнга өвөлд хүйтэн, удаан хүлээлгэдэг, орой эрт зогсдог гэх гомдол ар араасаа хөвөрдөг. Энэ оны 9 дүгээр сард нийтийн тээврийн 537 автобусны хугацааг (12 жил) дууссан гэдэг үндэслэлээр нэг жилээр сунгасан. Нөгөө талаар нийтийн тээврийн автобусыг зөвхөн Офицеруудын ордноос 5 шар хүрэх чиглэлд замын нэгдүгээр эгнээгээр явуулдаг. Бусад чиглэлд нийтийн тээврийн автобус ийм эрх эдлэхгүй.  Энэ нь уг төрлийн тээврийн хэрэгслийн нэвтрэх чадварыг доройтуулж байна. Дээрх тоон үзүүлэлтүүд, үйл явдлаас нийтийн тээврийн хүрэлцээ сайнгүй байгаа гэдгийг харж болно. Гэхдээ энэ чиглэлээр бас огт ажил хийхгүй байна уу гэвэл  үгүй. Нийтийн тээвэрт энэ оны төгсгөл, ирэх оны эхээр нийт 100 орчим шинэ автобус шугамд явуулах бэлтгэл хийж байгаа юм билээ. Нийслэлийн 2022 оны төсвийг ИТХ 12 дугаар сарын 5-ны дотор батална. Төсөвт нийтийн тээврийн шугамд явах шинэ 200-300 автобус худалдан авах хэмжээний мөнгө суулгах тооцоо судалгааг холбогдох байгууллага хийсэн байна. 


НИТХ-д өргөн барьсан төсөв өөрчлөгдөхгүй батлагдсан нөхцөлд ирэх жил дээрх хэмжээний шинэ  автобусаар парк шинэчлэл хийх бололтой. Эдгээр нь нийслэлийн замын хөдөлгөөнд оролцох автомашины тоог цөөрүүлэх чиглэлээр авч байгаа арга хэмжээнүүд. Гэхдээ жилд 85000-95000-аар нэмэгдэж байгаа тээврийн хэрэгслийн механик өсөлтийг гүйцэхгүй байгаа аж. Түүнээс гадна нийслэлийн замын хөдөлгөөнд оролцож байгаа тээврийн хэрэгсэлд хийсэн (2020 оны аравдугаар сарын байдлаар) судалгаагаар тээврийн хэрэгслийн 9 хувь нь 0-6 жилийн наслалттай буюу шинэ гэж гарсан байна. Харин 78 хувь нь 10 жилээс дээш жилийн өндөр наслалттай хуучин хэмээн гарчээ. Өндөр наслалттай тээврийн хэрэгсэл замын хөдөлгөөнд оролцох нь зам дээр эвдэрч гэмтэх, унтрах гэх мэтээр түгжрэл үүсгэдэг сул талтай гэж мэргэжлийн байгууллага үздэг юм байна. Замын хөдөлгөөнд оролцож байгаа автомашин нийтийн тээврийн автобусны талаар товчхон авч үзэхэд ийм байх жишээтэй.


Нийслэлийн замын түгжрэлийг бууруулах ажлын хэсэг байгуулагджээ. Тэд хийх ажлаа төсөв мөнгө зайлшгүй шаардлагатай болон шаардлагагүй хэмээн хоёр хуваажээ. Төсөв мөнгө шаардлага багатай, гэхдээ нэн даруй хийх ёстой ажлын  жагсаалтад байгууллага аж ахуйн нэгжүүдийн зам талбай, нийтийн эзэмшлийн газруудыг хааж барьсан хашлага, авто гаражуудыг буулгаж зам талбай чөлөөлөх ёстой гэж оруулжээ. Гэхдээ Нийслэлийн Газар зохион байгуулалтын алба (НГЗБА) ийм ажлыг жил бүр төлөвлөгөө гарган хийдэг. Сүүлийн жилүүдэд (2020 онд)  1 дүгээр хороолол (СХД), Хавдар судлалын эмнэлэг (БЗД)-ийн эргэн тойрон дахь  гаражуудыг буулгаж гарц, орц цэцэрлэгт хүрээлэн болгосон (2019 онд). Гэвч зам хаасан хашаа, цайз нийслэлд байсаар байна. Тэр бүхнийг эмх журамд оруулах бололтой.


Улаанбаатар хот газар зүйн байршлын хувьд дөрвөн уулаар хүрээлэгдсэн хязгаарлагдмал орон зайтай. Түүнээс гадна Сүхбаатарын талбайгаас хоёр километрийн радиуст их, дээд сургууль, яам, улсын эмнэлэг гэх мэт томоохон 86 байгууллага нэг дор оршдог онцлогтой. Энэ нь хотын төв рүү чиглэсэн хэт ачаалал үүсэх нөхцөл бүрдүүлжээ. Энэ бол нийслэлийн замын түгжрэлд хүндрэл үүсгэдэг байршил, орон зайн том нөлөөлөл гэж мэргэжилтнүүд үзэх юм. Тийм учраас нэг төвт хотоос олон төвт хот руу шилжих анхны алхмыг өнгөрсөн хугацаанд хийжээ. Байршил орон зайн энэ хязгаарлалтаас гарахын тулд Сэлбэ  (Сүхбаатар, Чингэлтэй дүүргийг дамжсан), Баянхошуу (СХД) дэд төвийн бүтээн байгуулалтыг сүүлийн жилүүдэд хийлээ. Цаашдаа Дамбадаржаа (СБД), Дэнжийн мянга (ЧД), Шар хад (БЗД), Толгойт (СХД), Морингийн даваа (ХУД) зэрэг газарт ийм дэд төвүүд баригдана. Ийм төлөвлөлт, бүтээн байгуулалт нь дунд болон урт хугацаанд нийслэлийн замын түгжрэлийг арилгахад нэмэр болох юм.


Нийслэлийн өвөлжилтөд хамгийн их хамааралтай зүйл нь цас орсон үед хийх замын цэвэрлэгээ байдаг. Түүнд  зориулж зориулалтын бодис, давс  нөөцөлдөг. Энэ жилийн хувьд  2253.5 тонн зориулалтын бодис, 583 тонн давс нөөцөлжээ. Өнгөрсөн өвөл хотын хэмжээнд 440 тонн давс хэрэглэсэн байна. Тэгэхээр энэ оны нөөцлөлт хангалттай гэж мэргэжлийн байгууллагууд үзжээ.

Дүрвэгсдийн хямралыг шийдэх Меркель-Лукашенкогийн тохиролцоо

Герман, Беларусийн удирдагчид харилцан тохиролцсоны дагуу Польш-Беларусийн хил дээр 10 хоног үргэлжилсэн цагаачдын хямрал намжих тийшээ хандлаа. А.Лукашенко, А.Меркель нар хоёр удаа утсаар ярилцсаны дүнд байдал тогтворжиж, дүрвэгчид эд зүйлсээ эмхэлж баглаад, өөрсдийн босгосон хуарангуудыг орхин явж байна. Тухайлбал, Иракаас ирсэн 400 орчим цагаач нутаг буцжээ.


Утсаар ярилцах үеэрээ А.Меркель Европын Комиссын тэргүүн Урсула фон дер Ляйен-ы хүсэлтийг Беларусийн төрийн тэргүүнд дамжуулсан байна. Мөн Европын Холбооноос Беларусийн хил дээр гацсан дүрвэгчдэд 700 мянган еврогийн тусламж үзүүлэхээр шийдвэрлэсэн ба Германд нэвтрэх зорилготой цагаачдын хүсэлтийг хэлэлцэхийн тулд Беларусь, ЕХ-ны төлөөлөгчид нэн даруй хэлэлцээ хийж эхлэхээр тохиролцлоо.


Харин хил дээр үүссэн хямралыг Польшийг оролцуулахгүйгээр шийдвэрлэхийг зөвшөөрөхгүй гэдгээ тус улсын ерөнхийлөгч Анжей Дуда мэдэгджээ.


Хямралын эхлэл ба өрнөл


2020-2021 онд Беларусийн эрх баригчид дэлхийн 76 улсын иргэдийг улс орондоо визгүй нэвтрүүлэх, визийн нөхцлийг хөнгөвчлөх шийдвэр гаргажээ. Эдгээр улсын жагсаалтанд дайн, зэвсэгт мөргөлдөөний хөлд нэрвэгдсэн Сири, Ливи, Ирак, Афганистан зэрэг улсууд багтсан байв.


Ингэснээр Сири, Ирак, Туркийн аялал жуулчлалын компаниуд Ойрхи Дорнод ба Африкийн орнуудаас Баруун Европт очих хүсэлтэй хүмүүст Беларусь руу хийх аяллыг санал болгож, сурталчилгаа хийхдээ “Европын Холбооны улсуудад очсон тохиолдолд байр сууц, ажил төрөл баталгаатай” гэж амлаж байлаа. Бүс нутаг дахь хамгийн түгээмэл мессенжер болох WhatsApp аппликейшнд ийм зарууд хэдэн зуу, мянгаараа үзэгдэх болжээ. Удалгүй Ойрхи Дорнодын орнуудаас Беларусийг чиглэсэн нислэгийн тоо эрс нэмэгдсэнийг Беларусийн эрх баригчид зохион байгуулж байгаа хэмээн Европын Холбоо хардаж эхэллээ.


Нөхцлөөсөө хамаараад дээрх аяллууд 10-20 мянган долларын хооронд хэлбэлзэх бөгөөд зарим тохиолдолд аялал жуулчлалын компаниуд өөрсдөө Беларусийн виз олгох болсон гэнэ. Гэхдээ энэ бол арай л хэтрүүлсэн мэдээлэл болов уу. Ийм маягаар он гарснаас хойш 5 мянга орчим дүрвэгчид Германд очоод байгаа бөгөөд тэдний зарим нь хамаатан садан, найз нөхөд нь амьдардаг Франц, Австри, Нидерландыг зорьжээ.  


Амжилттай цагаачилсан ахан дүүсийнхээ чатыг уншсан бусад нь  Беларусийн “Белавиа”, Турк, Катарын агаарын тээврийн компаниудын тогтмол нислэгээр Беларусьт ирсээр. Нисэх онгоцны буудалд тэднийг орогнол хүсэх зорилготой “дүрвэгчид, цагаачид” гэж тодорхойлох ямар ч боломжгүй. Тэд мөнгөтэй ба бичиг баримтын асуудалгүй, гаднаас нь харахад ядарч зүдэрсэн ямар ч шинжгүй, хувцас хунараараа бусад зорчигчдоос огт ялгарахгүй учир агаарын тээврийн компаниудын хувьд тэднийг онгоцондоо суулгахгүй гэж цааргалах шалтгаан үгүй.


Ингээд тэд “саарал бүс”-эд нэвтэрнэ. Минскт буугаад цаашаа Литва, Польшийн хил рүү явах аяллыг сайтар зохион байгуулсан гэдэг  нь дүрвэгчдийн өөрсдийнх нь хийсэн бичлэгээс тодорхой харагдана. Харин энэ бүхнийг яг хэн зохион байгуулж байгааг хэлэх боломжгүй. 


Эхэндээ Польш, Литвийн хилчид тэднийг нутагтаа нэвтрүүлж, тусгай байранд байрлуулж байв. Удалгүй дүрвэгчдийн тоо хэдэн зуу, мянга болж нэмэгдсэн тул тэднийг нэвтрүүлэхийг зогсоож, өргөст торон хашаа босгож эхэлжээ. Цагаачдын тоо нэмэгдсээр 11 дүгээр сарын 8-нд тэд хүчээр хил давах оролдлого хийсний хариуд Польшийн хилчид нулимс асгаруулагч хий хэрэглэж дайралтыг зогсоолоо. Үүний дараа дүрвэгчид Брузги гэдэг шалган нэвтрүүлэх цэгийн орчимд түр хуаран барьж орогнох болов.


“Гурвалжин дөрвөлжин хэрүүл”


Беларусийн хөршүүд болох Польш, Литва, Латви төдийгүй Европын Холбоо, НАТО-гийн зүгээс “өөрийнх нь эсрэг хориг хэмжээ авсанд өширхөж Ойрхи Дорнодын олон мянган дүрвэгчдийг зориудаар Польшийн хил рүү турхиран илгээж байна” гэж Лукашенког буруутгаж байв. Сонгуулийн дүнг луйвардсан, жагсагчдын эсрэг хүч хэрэглэсний учир Барууны орнууд Беларусийн эсрэг эдийн засгийн хориг арга хэмжээ аваад байгаа билээ.


Дээрх мэдэгдлийг Беларусийн ерөнхийлөгч няцааж хэлэхдээ “цагаачдыг хүлээн авахаас татгалзаж буй Европын орнууд өөрсдөө буруутай, цагаачдын урсгалыг бид барьж дийлэхгүй байна, хоригийн улмаас үүнийг хийх мөнгө ч алга, хүч хэрэгсэл ч алга” гэж хариулсан байна. Түүний үзэж буйгаар, Ойрхи Дорнодын цагаачдыг Беларусиар дамжуулан зөөж Барууны орнуудад хүлээж авдаг мафийн тогтолцоо Европт нэгэнт бий болжээ.

Польшийн Ерөнхий сайд М.Моравецкий парламентад үг хэлэхдээ “энэ удаагийн хямрал бол сүүлийн 30 жилийн хугацаанд манай улсын эсрэг хийж байгаагүй ноцтой халдлага” гэж дурдаад үүнд Оросыг буруутгав. Түүний үзэж байгаагаар, Беларусийн удирдагч А.Лукашенко бол В.Путиний захиалгаар цагаачдын хямралыг өдөөж буй гүйцэтгэгч нь ажээ. Үүний хариуд ОХУ-ын Ерөнхийлөгчийн хэвлэлийн төлөөлөгч Д.Песков Польшийн ерөнхий сайдын хэлсэн үгийг “маш хариуцлагагүй мэдэгдэл” гэж тодорхойлжээ.


“Барууны орнууд Минскт шахалт үзүүлэхийн тулд цагаачлалын хямралыг ашиглаж байна” гэж ОХУ-ын Ерөнхийлөгч В.Путин хэлсэн бол “Польш-Беларусийн хил дээр дэгдсэн хямрал бол Барууны орнуудын үйл ажиллагааны үр дагавар мөн бөгөөд бодит шалтгаан нь Их Британи болон бусад улсууд Ойрхи Дорнод руу интервенц хийсэнд оршино” гэж ОХУ-ын ГХЯ-ны төлөөлөгч М.Захарова мэдэгдлээ.


НҮБ-д суугаа Оросын байнгын төлөөлөгч В.Небензя Аюулгүйн Зөвлөлийн хуралдаанд үг хэлэхдээ, Польш-Беларусийн хил дээр болж буй үйл явдлыг 2015 онд Ойрхи Дорнодоос Европт 1,3 сая дүрвэгчид орж ирснээр цагаачлалын хямрал нөмөрч байсан үетэй харьцууллаа. 


Харилцан бие биенийгээ буруутгасан мэдэгдлүүдийн үг хэллэг улам чангарч, А.Лукашенко Беларусийн нутгаар дайран өнгөрдөг “Ямаль-Европ” чиглэлийн хий дамжуулах хоолойг хаана гэж сүрдүүлж байв.


Цагаачдын цаашдын хувь заяа


Хэвлэлүүд үйл явдлыг дэвэргэж “гибрид дайн болж байна”, “Польш-Литва-Беларусийн хил дээр зэвсэгт тулгаралт болж магадгүй” гэж сүржигнэж байсан боловч А.Меркель, А.Лукашенко нарын хүчин чармайлтын ачаар байдал үндсэндээ тогтворжлоо.


Гэхдээ цагаачид хуаранг орхин явж байгаа нь асуудал шийдэгдсэн гэсэн үг огт биш. Улс төрийн орогнол хүсэхийн тулд цагаачид хилийн зурваст очих бус харин ЭСЯ, консулын газруудад хандах ёстой гэсэн хатуу байр суурийг Европын Холбоо баримталж байгаа нь ойлгомжтой. Хэрвээ Польш-Беларусийн хил дээр гарсантай ижил үйлдлийг зөвшөөрөх аваас цаашдаа маш аюултай жишиг тогтох билээ.


Польшийн хил дээр бөөгнөрөөд байсан дүрвэгчдийн ихэнх нь Герман, Их Британи, Нидерланд зэрэг Барууны баян чинээлэг орнуудад очихын тулд Польшийг завсрын дамжлага бааз болгон ашиглаж байгаа нь нууц биш. Германы эрх баригчдын мэдээллээр, он гарснаас хойш Беларусиар дамжин тус улсад наад зах нь 5 мянган хүн нэвтэрсэн байна.


Одоогийн байдлаар, Беларусьт 7 мянга орчим тооны дүрвэгчид цуглараад байгаа бөгөөд тэднээс Польш-Беларусийн хилийн заагт майханд амьдарч буй 2 мянган хүнийг Герман руу нэвтрүүлэх зорилгоор хүмүүнлэгийн коридор байгуулах саналыг А.Лукашенко ЕХ-нд хандан тавьсан байна. Үлдсэн 5 мянган хүнийг нутагт нь буцаахаар шийдвэрлэсэн боловч тэднээс ердөө 400 нь уг саналыг зөвшөөрчээ.


Мэдээж хэрэг, дүрвэгчид бол дайн байлдааны хөлөөс дайжин зугтаж байгаа хүмүүс учраас эх орондоо буцаж очихоос цааргална. Иймээс тэднийг Европ руу дамжин өнгөрүүлэх коридор байгуулахыг Польшийн талаар зөвшөөрүүлэх, Европын хууль дүрмийн дагуу дүрвэгчдийн статусыг тодорхойлж, тэдэнд улс төрийн орогнол олгох асуудлыг ЕХ хэлэлцэхээс аргагүй. Харин дүрвэгчид цуварч буй улс орнуудаас ирж байгаа нислэгүүдийг хүлээж авахгүй гэсэн амлалтыг Беларусийн эрх баригчид өгөх болов уу. Үүний сацуу Беларусийн хуулиар гадаадын иргэд тус улсад 30 хоногийн хугацаанд визгүй зорчих эрхтэй, гэхдээ энэ журам дундын бүст үйлчлэхгүй учраас дүрвэгчид нутагтаа нэвтрүүлэхийг Польш, Литвын эрх баригчдаас шаардсаар байх болно. Ийм байдлаар “цагаачлалын хямрал” шинэ он гартал үргэлжилнэ гэж шинжээчид таамаглаж байна.


Хамгийн сүүлийн үеийн мэдээллийг үзвэл, Беларусийн эрх баригчид тус улсад зорчих нөхцлийг чангатгаад эхэлжээ. Ялангуяа Сири, Иран, Афганистан, Нигери, Йемен зэрэг асуудал ихтэй улсуудын иргэдэд нисэх онгоцны буудлын зааланд виз олгодог байсныг зогсоолоо.


Б.Адъяахүү

 

 

ЭНЭ САРЫН СОЁЛ УРЛАГ

Улаанбаатар /МОНЦАМЭ/.


Монгол Улсын Засгийн газар энэ сарын 1-ээс эхлэн урлаг, соёл, спортын арга хэмжээг 50 хувийн дүүргэлттэйгээр зохион байгуулахаар шийдвэрлэсэн билээ. Үүнтэй холбоотойгоор Соёлын яам тогтвортой хөгжлийн төлөөх бүтээлч үйлдвэрлэлийн үр шимийг таниулах, сурталчлах, урлаг, уран бүтээлчдийн хөгжлийг дэмжих Соёлын бүтээлч сар аяныг эхлүүлжээ.


НҮБ-ын Ерөнхий Ассамблейн 74 дүгээр чуулганаар 2021 оныг "Тогтвортой хөгжлийн төлөөх бүтээлч эдийн засгийн олон улсын жил" хэмээн зарласан хэдий ч энэ хугацаанд аюулт өвчний улмаас бүтээлч үйлдвэрлэлийн салбар бүхэлдээ зогсонги байдалд орсон. Дэлхий даяар цар тахлын дараах хэвийн амьдралын дүрмийг баримталж, эдийн засгаа сэргээхээр зүтгэж буй энэ үетэй хөл нийлүүлэн Монгол Улс соёлын салбараа сэргээх, бүтээлч эдийн засгийг хөгжүүлэх, баялаг бүтээх, эдийн засгийн тэргүүлэх салбар болох, дэлхийд өрсөлдөх боломжийг бий болгохоор зорьж буй. Үүнээс гадна Улаанбаатар хотод соёл урлагийн арга хэмжээнүүд ихээр зохион байгуулагдаж буй бөгөөд зарим нь хөл хорио тавигдсантай холбоотойгоор уран бүтээлээ үргэлжлүүлж буй цуврал төслүүд ч бий. Эдгээрээс тоймлон уншигчдадаа хүргэж байна. 



ЗҮҮДНИЙ ЦИРК


Уг арга хэмжээ нь театрын шинэ төрөл болох уншлагын хэлбэрийг Монголд анх удаа амилуулж байгаагаараа онцлогтой. Энэ нь театрчилсан тавилттай бус харин сонгогдсон зохиолыг мэргэжлийн жүжигчин уншиж танилцуулдаг орчин үеийн театрын сонирхолтой хэлбэр юм. Ингэснээрээ уншигч үзэгчид хэн нэгэн найруулагчийн хийцэнд баригдахгүйгээр өөрийн дүгнэлтийг хийх боломжийг олгодогоороо давуу талтай. Өмнө нь "Сартай уншлага"-ын хүрээнд Г.Аюурзанын "Цасны роман", Франц Кафкагийн "Хувирал" зэрэг туужийг үзэгчдийн хүртээл болгож байсан бол энэ удаад Эрин Моргенштерний "Шөнийн цирк" романыг сонгожээ. 


Үүрийн гэгээнээр хааж, үдшийн бүрийгээр нээгддэг шөнийн цирк. Хар судалт майхнууд, олон төрлийн амттан, утаа май, Селиа, Марко нарын тулалдаан, ороолт нь шувуу болж хувирсан олон гайхамшгийг танд үзүүлнэ. Уншиж дуусгамааргүй, хэзээ ч сэрмээргүй тийм л зүүдний ертөнц “Шөнийн цирк” романд гарна.




Харин “Сартай уншлага” төслийн хүрээнд “Зүүдний цирк” нэртэйгээр үзэгчдэд хүрэх бөгөөд энэ сарын 26-нд ганцхан удаа Улаанбаатар чуулгад тоглогдох юм. Энэ үеэр циркийн урлагийн шидэт үзүүлбэрүүд уншлагын театртай хосолж үзэгчдийн үлгэрийн мэт өгүүлэмжит ертөнцөөр хөтлөх гэнэ. 


ДОН КИХОТ


Мигель Де Сервантесийн "Ла Маншийн ноён Кихот” романаас сэдэвлэн, Мариус Минкусын хөгжмөөр дэглэсэн “Дон Кихот” балет энэ сарын 20, 20-ны өдрүүдэд нээлтээ хийнэ.  


Уг балет нь Китри, Базиль хоёрын хайр дурлал, тэдний дундуур хөндөлдөх баян тайж Гамаш, хүргэнээ сонгох гэж туйлбаргүй загнах Лоренцо нарын хөгтэй үйл явдлуудыг өгүүлнэ. Хэрмэл хөлөг баатар, адал явдал хайгч Дон Кихот хэдийгээр туслах дүрийн баатар боловч хайртай хосын хувь заяаг шийдэж буйгаар уг бүжгэн жүжигт гардаг билээ. Энэхүү алдартай балетийг 1971 онд Б.Жамьяндагва дэглэн, Ж.Чулуун удирдаж үзэгчдийн хүртээл болгож байв.


Улсын Дуурь Бүжгийн Эрдмийн театр 59 дэх улирлын нээлтийн хоёр дахь тоглолтоо Д.Нацагдоржийн зохиол, Б.Дамдинсүрэн, Б.Смирновын хөгжим “Учиртай гурван толгой” дуурийг тайзнаа амжилттай тавьж, үзэгчдэд хүргэсэн нь ийнхүү Л.Минкусын “Дон Кихот”-оор үргэлжилж байна.


ШУВУУЧЛАХУЙ




Монгол Улсын Соёлын Яамнаас зохион байгуулж буй “Соёлын бүтээлч сар” аяны  хүрээнд Монголын арьсан урлагийн “Хүрэл буга” нийгэмлэг, Монголын Шувуулахуй холбоо хамтран  “Шувуучлахуй” үзэсгэлэнг олны хүртээл болгож байна. Үзэсгэлэнд 20-иод уран бүтээлчдийн 50 гаруй арьсан хөөмөл ханын зураг, арьсан сүлжмэл зангилаан аргаар хийсэн баримал, шувуудыг чихмэл аргаар бүтээсэн баримал басхүү олон төрлийн материал ашиглаж  махчин шувуудын өвөрмөц донжийг гарган хийгдсэн бүтээлүүд тавигдах бөгөөд “Монголын Шувуулахуй холбоо”-ны үзүүлбэрийг  үзэх боломжтой.


Тус үзэсгэлэн нь соёлын биет бус өвийг урлагаар дамжуулан сурталчилж, уран бүтээлийн инноваци хийж таниулах, Монголын арьсан урлагийн уламжлалт арга биет бус өвийг хослуулан дэлгэрүүлэх зорилготой юм.


Монголчууд түүхийн бүхий л үе шатандаа мал аж ахуйн гаралтай бүтээгдэхүүнийг уламжлалт технологиор боловсруулан өөрсдийн ахуйн хэрэгцээг хангаж эд ахуйн зүйлээ урлан бүтээж ирсэн баялаг түүхтэй. Монголын эзэнт гүрний үед уг арга нь ихээхэн дэлгэрч байсан тухай түүхэн сурвалжуудад тэмдэглэсэн нь бий. Уран бүтээлчид “Монголын Шувуулахуй холбоо”-той хамтран бүтээлийн агуулга, судалгааны явцад хамтын үйл ажиллагаа хийж, харилцан туршлага солилцон зөвлөгөө авсны үр дүнд үзэсгэлэнд тавигдах бүтээлүүдийг урлажээ. Үзэсгэлэн энэ сарын 18-аас 25-ныг хүртэл “Монгол арт галерей”-д болно.   


ГЭМ ЗЭМ ПОСТДРАМ




Улаанбаатар хот дахь Оросын шинжлэх ухаан, соёлын төв болох “Русский дом” дэргэдээ Монголын уран бүтээлчидтэй хамтран “Орфей” театрыг байгуулж нээлтийг нь Ф.М.Достоевскийн “Гэмт хэрэг ба ял шийтгэл” романаас сэдэвлэсэн “Гэм зэм” нэрт постдрамын жүжгээр хийхээр болжээ. Сонголтын хувьд гэвэл Монгол Улс, ОХУ-ын хооронд дипломат харилцаа тогтоосны 100 жилийн ой, нэрт зохиолчийн мэндэлсний 200 жилийн ойд зориулан олны хүртээл болгохоор шийдсэн нь энэ юм.


Тус жүжгийг өмнө Гётегийн “Фауст”-ыг үзэгчдэд хүргэж судлаач, шүүмжлэгчдээс өндөр үнэлгээ авсан М.Батболд найруулсан бөгөөд гол дүрүүдэд Ш.Доржсүрэн, Д.Түвшинбаяр, Х.Цасчихэр, Х.Баярмаа, Ж.Тэмүүлэн тэргүүтэй уран бүтээлчид тоглох юм. Мөн "Гэм зэм" жүжгийн гол дүр болох Родион Романович Раскольниковын дүрийг "Guys" хамтлагийн дуучин, жүжигчин Д.Лхагва, Аркадий Иванович Свидригайловын дүрийг Төрийн шагналт, Гавьяат жүжигчин Ц.Төмөрбаатар, Алена Ивановнагийн дүрийг Гавьяат жүжигчин Д.Ганцэцэг нар тус тус бүтээжээ.


“Гэм зэм” жүжгийн зохиолч Я.Баяраа “Б.Лхагвасүрэнгийн “Атга нөж”, Б.Цогнэмэхийн “Тэнгэрийн хүү” зэрэг туульсын жүжгүүдийг эс тооцвол ийм өргөн хүрээг хамарсан жүжиг сүүлийн 30 жил тоглогдоогүй. Энэ хүмүүс юуны төлөө цугласан гэхээр цаана нь Ф.М.Достоевский бий” хэмээсэн юм. Тус жүжиг энэ сарын 25-нд  Оросын шинжлэх ухаан, соёлын төвийн театрт тоглогдоно.


МОНГОЛЫН ИХ ХАТАД




Соёлын яамнаас зохион байгуулж буй “Соёлын бүтээлч сар” аяны хүрээнд “Монголын их хатад” туульсийн бүжгэн жүжиг шинэ өнгө төрхтэйгээр “Үндэсний урлагийн их театр”-т 19, 20, 21-ны өдрүүдэд тоглогдоно.


“Монголын их хатад” бүжгэн жүжиг нь түүхийн хуудаснаа алдар гавьяагаа мөнхөлсөн 9 хатны түүхэн үйл хэргийг тод томруунаар үзүүлсэн бүтээл юм. Уг нь бүтээл нь түүхэн цаг үеийн үйл явдлыг толилуулахаас гадна тухайн үеийн Монголчуудын уламжлалт соёл, зан заншил, бүжиг, хөгжим зэргийг судлан сэргээж тайзнаа амьдруулан тавьснаараа онцлогтой.


АНХ УДАА


СУИС-ийг төгссөн жүжигчин залуус “Black comedy” театр байгуулжээ. Тус театрын найруулагчаар Г.Ган-Очир ажиллах бөгөөд хошин урлагийн шинэ, сонирхолтой төрлөөр уран бүтээлээ туурвих аж. Тодруулбал, Монголд анх удаа орчин цагийн театр болон телевизийн шоу урлагийг хослуулсан инээдмийн цуврал тоглолтыг үзэгчдэд хүргэх юм. Түүнчлэн гэмт хэрэг, авлига, хээл хахууль, хүрээлэн буй орчны гамшиг, мансууруулах бодис, ялгаварлан гадуурхах зэрэг нийгэмд тулгамдаж буй асуудлыг хөндөж дуу хоолойгоо хүргэхээр зорьжээ.


“Black comedy” театрын хамт олон эхний тоглолтоо энэ сарын 19-нд “Ауруг” төвд хүргэх бөгөөд дуу хөгжим, шоу бүжиг, циркийн үзүүлбэр, пантомимо зэрэг урлагийн олон төрлийг багтааж, тайзны урлагийг дэлгэцийнхтэй хослуулснаараа онцлогтой юм.

Дэлхийн философийн өдөр

Улаанбаатар /МОНЦАМЭ/. ЮНЕСКО-гийн санаачилгаар жил бүрийн 11 дүгээр сарын гурав дахь долоо хоногийн пүрэв гараг (2021-11-18)-т дэлхийн философийн өдрийг тэмдэглэх уламжлал тогтжээГэхдээ философи сэтгэлгээ цаг үеийн сорилтуудыг даван туулах, ялангуяа нийгмийн ёс суртахууны төлөвшилтийг сайжруулах, шударга ёсыг тогтоох  үзэл санааг түгээн дэлгэрүүлэх хүүхэд залууст шүүн шинжилсэн үзэл бодол, ухаалаг, бүтээлч чадварыг төлөвшүүлдэг бөгөөд хүлээцтэй байдал, энх тайвныг хөхүүлэн дэмждэг салбар  гэж ЮНЕСКО-гийн Ерөнхий чуулганаар үнэлжээ. Энэ үнэлгээ дээрх шийдвэр гаргах суурь нь болсон бололтой. Монгол Улсад энэ өдрийг  2012 оноос тэмдэглэж эхэлсэн байна.


Философи нь хорвоо ертөнц ба хүний нийгмийн мөн чанар түүнчлэн хүний амьдралын утга учрын талаар эцэслэн тунгааж, аль болох түгээмлээр зөвшөөрөгдөхүйц тайлбарыг хайдаг онцлогтойДэлхийн өнцөг буланд ойролцоогоор 3000 гаруй жилийн өмнө  Философи үүссэн гэж үздэг. Эртний Грекийн философичид Платон, Аристотель нар философийг зөвхөн цэцэрхэх хэрэгсэл болгохоос хөндий байж, түүнийг үнэн мэдлэг олох үйл ажиллагаа мөн гэж үзсэн байна.


Мэдлэгийн үүсэл, цаашдын хөгжил нь тодорхой улс орны болон улмаар нийт хүн төрөлхтний хөгжлийн тухай төвшин дэх оюуны амьдралын төдийгүй тодорхой нийгэм-түүхэн нөхцөлийн бүтээгдэхүүн хэсэг нь философи болж байдаг. Өөрөөр хэлбэл, хүн төрөлхтөн байгалийн төлвөөс нийгмийн төлөвт улам бүр шилжиж буй түүхэн тодорхой нөхцөл бүхэнд философи тодорхой байдлаар зохицож байжээ. Тэр нь байгалийг төдийгүй нийгмийг онцлон судлах болсны зохих үр дагавар байдаг ажээ.


Эртний ЭнэтхэгийнДорнынДундад АзийнЗүүн АзийнАфрикийн, эртний Грекийн гэж философийг  дотор нь ангилдаг байх жишээтэй. Эртний Грекийн философич Пифагор философи гэх нэр томьёог анх хэрэглэжээ. Философи гэдэг мэргэн ухаантай болох, өөрийгөө гүн гүнзгий ухамсарлан улам сайн хүн болох зорилгоор үйлдэж, үнэлж цэгнэж, оюун дүгнэлт гаргаж байгаа тэр аргыг бүтээлч шүүмжлэлтэйгээр, системтэй шинжлэн судлах гэдэг ерөнхий тайлбар байдаг. Тухайлбал агуу их философич Сократ философи бол амьдралын сонголт, үйл ажиллагаа болон сэтгэн бодохын зөв зарчмыг олох зорилготой өөрийгөө шүүмжлэлтэйгээр танин мэдэх үйл явц мөн гэж үзжээ. Тэрбээр асуулт-хариултын аргадаа өөрийн алдаа болон юм мэдэхгүй байгаагаа хүлээн зөвшөөрдөггүй хүмүүсийн биеэ тоосон бодлыг бут цохихын тулд егөөдлийг ашиглажээ. Философичдын дотор философийнхоо эсрэг байр суурьтай хүмүүс байсан. Тухайлбал Философи ач холбогдол багатай зүйл судалдаг, эсвэл жинхэнэ биш хуурамч асуудлаар оролддог, эсвэл оршин тогтнож байгаа улс төрийн байгууллыг зөвтгөхөд л үйлчилдэг гэх мэтээр буруутгадаг байжээ. Австрийн философич Витгенштейнийг философийг хамгийн хайр найргүй шүүмжилсэн хүний нэг нь гэж үзэх юм.


Байгалийг судалсан эртний философичид атом болон түүний олон талын тухай орчин үетэй нэлээд ойролцоо онол сургаал гаргаж байжээ. Философичид философи дахь хоёр уламжлалыг хүнийг шинжлэх явдалд аваачиж нэгтгэн байгалийг танин мэдэх бидний мэдлэгийн зааг хязгаарыг тодорхойлохыг 17,18 дугаар зуунд оролдсон. Энэ шинэ хандлага Декартаас эхэлж хөгжлийн дээд оргил нь  Кант болсон ажээ.


Ертөнцийг үзэх үзэл ба философи


Ертөнцийг үзэх үзэл гэж юу болох, түүнтэй хүн ямар холбоотойг, улмаар хүний амьдралын утга учир ба зохистой байр суурь нь юу вэ? гэдгийг хамгийн ерөнхий байдлаар илэрхийлж буй хоорондоо уялдаатай янз бүрийн үзлийн цогц мөн. Ертөнцийг үзэх үзлийг янз бүрийн хэв маягт хуваадаг. 


Хүмүүсийн өдөр тутмын амьдралын явцад тэдний хувийн амьдралын нөхцөл, хувийн мэдлэг, туршлага, дадал, мэдрэмж, оюуны чадавх зэргээр нөхцөлдөн ертөнцийг үзэх үзэл аяндаа бий болдог. Малчин, ажилчин, бизнесмэн, төрийн түшмэл, эсвэл дээд удирдагч зэрэг өөр байдлын (статусын) хүмүүст насанд хүрэгч ба хүүхэд зэрэг ялгаатай насныханд, бас эрэгтэй эмэгтэй хүйснийхэнд ертөнцийг үзэх өөрийн гэсэн ердийн үзэл нь үндэслэгддэг байдал, боловсруулсан төвшин,хамарсан асуудлын хүрээ зэргээрээ бие биеэсээ ялгаатайгаар төлөвшдөг.


Нийгмийн оюуны соёлын ямар төрлийн хүрээнд илэрч байгааг нь иш үндэс болговол ертөнцийг үзэх мифологи (шидэт домог зүй), шашны, философийн, шинжлэх ухааны үзлүүдийг давын өмнө онцолж үзэх шаардлага гардаг. Ертөнцийг үзэх мифологи үзэл бол хүн төрөлхтний оюуны соёлын хамгийн анхны хэлбэр байжээ. Хүний өөртөө байгаа янз бүрийн үзэл санааг нэгтгэж холбохоос гадна ялган салгах чадварыг философи бүрдүүлдэг гэж үздэг юм.



Ковидын эсрэг арга хэмжээ Монгол ба дэлхийн улс орнуудад

Манай улс ковидын үеийн нөхцлөөс шалтгаалан хаасан хаалгуудаа бага багаар нээж энгийн амьдралд шилжих, эдийн засгаа сэргээх алхмуудыг хийж эхэлж байна. Энэ сарын эхнээс урлаг, соёл, спортын арга хэмжээг 50 хувийн дүүргэлттэйгээр зохион байгуулж эхлэх Засгийн Газрын шийдвэр гарч, мөн гадаад улс орнуудтай хийх нислэгээ нээж, үйл ажиллагааг хэвийн болгохоор болсон юм. Эдийн засаг тогтвортой хэвийн байхад иргэд өөрсдөө эрүүл мэндээ хамгаалдаг байхыг зайлшгүй шаарддаг цаг үе нэгэнт иржээ. Тийм учраас удаан хугацаанд зогсоод байсан зарим үйл ажиллагааг дахин гацаахгүй байхад хүн бүр ухамсартайгаар хандлагаа дээшлүүлэх нь зүй ёсны асуудал болж байна.

“COVID-19” халдварын эсрэг нэмэлт тунг манай улс эхлүүлээд хоёр сар орчим хугацаа өнгөрсөн ч нийт хүн амын ердөө арав гаруй хувь нь хамрагджээ.

2021 оны 11 дүгээр сарын 17-ны өдрийн байдлаар ковидын халдварын 873 тохиолдол бүртгэгдэв. Улсын хэмжээнд нийт батлагдсан тохиолдол 640 орчим мянга, үүний 54 хувь нь нийслэл Улаанбаатар хотод бүртгэгдсэн байна. Одоо ковидоор өвчилсөн 10 мянга гаруй хүн Улаанбаатар хот болон хөдөө орон нутгийн эмнэлгүүдэд хэвтэн эмчлүүлж байгаа юм.


Иргэдийн нэмэлт тунд хамрагдах идэвхи сүүлийн өдрүүдэд харьцангуй нэмэгдэж өдөртөө 10 мянга орчим хүн гуравдугаар тунг тариулах болжээ. Гэсэн хэдий ч энэ нь хангалттай үзүүлэлт биш. Вакцины үр дүн, ач холбогдлын талаарх мэдээлэл, дүгнэлтэд бодитоор хандах, хувь хүн өөрөө эрүүл мэндээ хариуцлагатайгаар хамгаалах, вакцины талаарх ойлголтоо шинжлэх ухаанчаар дээшлүүлэх тун чухал байна. Улсын хэмжээнд 2021 оны 11 дүгээр сарын 17-ны өдрийн байдлаар вакцины  нэгдүгээр тунд 2 сая 258 мянган хүн буюу нийт хүн амын 69.4 хувь нь, хоёрдугаар тунд нийт хүн амын 66 хувь нь, харин гуравдугаар тунд 523 мянган хүн буюу нийт хүн амын 16 хувь нь хамрагджээ.


Эрдэнэт үйлдвэр ажилчдынхаа дийлэнхийг гуравдугаар тунд хамруулснаар халдварын тохиолдол эрс буурсан байна. Түүнчлэн олон хүнтэй байгууллагуудад явуулын баг гарган нэмэлт тунг хийж байгаагаас гадна өндөр настнуудад гэрт нь очиж вакцин хийж байна. Төрийн албан хаагчдад гуравдугаар тун заавал хийлгэхийг шаардах, нэмэлт тун хийлгээгүй иргэдэд зарим үйлчилгээг үзүүлэхгүй гэх мэтээр зохицуулалт хийж байна.

Вакцины эсрэг суртал ухуулга хаа сайгүй, эргэлзэх тээнэгэлзэх асуудал дэлхийн улс орнуудад ялгаагүй бий ч ковидын аюулаас хохирол бага амсах ганц найдвараас бултаж зайлах арга үндсэндээ үгүй болжээ.




Хөрш орнуудын тухайд БНХАУ одоогоор 1 тэрбум илүү хүнээ коронавируст халдварын эсрэг вакцинд хамруулаад байгаа юм. Хамгийн сүүлд буюу 11 дүгээр сарын 15-ны өдөр л гэхэд тус улсад ердөө 61 тохиолдол батлагдсаны 20 нь гаднаас зөөвөрлөгдсөн байна. Халдварын тохиолдол зарим том хотод ганц хоёрхон л батлагдаж байгаа ч цар тахлын эсрэг авах арга хэмжээгээ чангатгаж, шинэ хэлбэрт шилжүүлж байна.

Тухайлбал Бээжин хотод л гэхэд 2021 оны 11 дүгээр сарын 17-ны шөнийн 00 цагаас эхлэн бусад муж, хотуудаас ирэх иргэд 48 цагийн дотор коронавируст халдварын шинжилгээ өгч, сөрөг хариу гарсныг нотлох баримттай байхыг шаардахаар болжээ. Түүнчлэн 14 хоногийн дотор 1-ээс дээш дотоодын тохиолдол илэрсэн орон нутгаас ирэх болон тус орон нутагт зорчсон иргэдийг Бээжин хотод нэвтрэхийг хязгаарлах, онц их шаардлагагүй л бол 14 хоногийн дотор гадаадын улстай хиллэдэг авто замын боомттой бүс нутагт зорчсон иргэд Бээжинд нэвтрэхгүй байх, иргэд олноор хурал цуглаан зохион байгуулахгүй байх гэх мэт арга хэмжээг авч эхлээд байна. Харин Эрээн хотод сүүлийн өдрүүдэд халдварын тохиолдол илрэхгүй байгаа учир хөл хорионы дэглэмээ аажмаар сулруулж байгаа ч нэг өрхөөс нэг л хүн дэлгүүр хоршоогоор тодорхой журмын дагуу үйлчлүүлэх хатуу журам тогтоожээ.


Хойд хөрш улсын хувьд өдөртөө 40 орчим мянган хүн халдвар авч, нөхцөл байдал дээрдээгүй хэвээр байна. ОХУ одоо 257 мянга орчим хүнээ энэ цар тахлын улмаас алдан асар их хохирол амсаж буй билээ. Нийт хүн амынх нь 50 хүрэхгүй хувь нь вакцинд хамрагдсан гэсэн мэдээлэл байна.

Дэлхийн нийт 225 оронд бүртгэгдээд байгаа коронавируст халдварын эсрэг улс орнууд вакциныг нэн тэргүүнд чухалчилж байна. Нэг, хоёрдугаар тунгийн үр нөлөөг авч чадсан улс орнууд хэдийнээ нэмэлт тунгаар иргэдээ вакцинжуулаад эхэлчихсэн. Итали, Швейцарь, Швед, Арабын Нэгдсэн Эмират Улс, Япон, Сингапур зэрэг олон улсад гуравдугаар тунд хамрагдахыг иргэддээ идэвхитэй уриалах боллоо.




Унгар улс өнгөрсөн наймдугаар сарын 1-нээс вакцины нэмэлт тунг хийж эхэлсэн бол Израйл улс сайтар судалгаа хийсний үндсэн дээр иргэдээ нэмэлт тунд хамруулснаар одоо хүн амынх нь тэн хагас нь бүүстэр тунг тариулж амжжээ.  Цар тахлын эсрэг амжилттай тэмцэж байгаа орнуудын эхэнд Израйл улс бичигдсээр байгаа билээ. Вакцинжуулалтад ихээхэн анхаарал хандуулж, вакцинд хамрагдсан хүмүүст үйлчилгээ авах эрх олгох гэх мэтээр зохион байгуулалтын арга хэмжээ авсан нь үр дүнгээ өгч эхэлсэн. Халдварын үзүүлэлтүүд ч буурсан. Тус улсын тархвар судлалын эрдэмтэд вакцины нэмэлт тун Израйлыг аварч байгаа гэдэгт эргэлзэхгүй байна гэж мэдэгдэж байгаа бөгөөд одоо Pfizer” компанийн “COVID-19”-ийн вакциныг 5-11 насны хүүхдүүдэд хэрэглэхийг зөвшөөрөөд байна.


Хамгийн сүүлд Нидерланд улсад “COVID-19” халдварын үзүүлэлтүүд нэмэгдэх болсон учир дахин хязгаарлалтаа чангатгаад байгаа. Тус улсад олон нийтийн газарт 1.5 метрийн зай барих, амны хаалт зүүх, мөн вакцинд хамрагдсан эсэхийг нотлох гэрчилгээг иргэдээсээ шаардахаа мэдэгдээд байна. Хязгаарлалтын арга хэмжээг цуцалснаас хойш хагас сарын дараа халдварын тохиолдол дахин нэмэгдсэн учир ийм шийдвэр гаргахад хүргэсэн байна.


Халдварын тохиолдол бүртгэгдээгүй сүүлчийн улсуудын нэг гэгдэж байсан Номхон далайн арал дээр оршдог Тонга улсад аравдугаар сарын сүүлчээр анхны тохиолдол бүртгэгдмэгц хөл хорио тогтоосон. Мөн Австри Улс 2021 оны 11 дүгээр сарын 15-ны өдрөөс 10 хоногийн хугацаанд зөвхөн вакцинд хамрагдаагүй иргэдэд хөл хорио тогтоох арга хэмжээ авч байна. Тэдгээр иргэд ажилдаа явах, хүнс авах, агаарт гарах зэргээс бусад тохиолдолд гэрээс гарахгүй байх үүрэг хүлээх аж. Тус улс Зорилтот бүлгийнхээ 74 хувийг хоёр тунд хамруулсан байна.


Хүн амынхаа 85 хувийг вакцины бүрэн тунд хамруулаад буй Сингапур Улс саяхнаас халдвар хамгааллын дэглэмээ сулруулж, бүрэн тунд хамрагдсан хүмүүсийг тодорхой тоон хязгаартайгаар олон нийтийн арга хэмжээнд оролцохыг зөвшөөрч эхэлж байна. Энэ улсад ирэх сараас эхлэн вакцинд хамрагдаагүй иргэн хэрэв ковидоор өвдвөл эмчилгээний зардлаа өөрөө даах шийдвэр хэрэгжиж эхлэх юм.


Дэлхийн улс орнууд иргэдээ вакцинд аль болох түлхүү хамруулахыг хичээж байна. Бага буурай орнууд вакцин худалдан авч чадахгүй, харин баян чинээлэг улсууд нь вакцин их хэмжээгээр авч байгаа нь дархлаажуулалтад дэлхийн хүн ам тэгш бус байдлаар хамрагдахад хүрч байгаа. Үүнийг ДЭМБ анхааралдаа авч ядуу буурай орны иргэд дархлаажуулалтаас хоцроход хүрч байгааг зохицуулах арга хэмжээ зохион байгуулж байна. Вакцин тариулах хүсэлтэй ч эхний тун нь ч хийгдээгүй байгаа орнуудын иргэдийг хэрхэн дархлаажуулах нь анхаарал татсан асуудал болж байгаа билээ. Харин манайд хэд хэдэн сонголттойгоор иргэдээ вакцинжуулж, аль болох хаалт хязгаарлалт, хөл хориогүйгээр цар тахлын үеийг давах харьцангуй чөлөөт гэж хэлж болох бодлого хэрэгжиж буйг дурдахад илүүдэхгүй биз ээ.  

Улсын төсөв, хүүхдийн мөнгө ба Ирээдүйн өв сан

Улаанбаатар /МОНЦАМЭ/. УИХ чуулганы нэгдсэн хуралдаан (2021-11-13)-аар Улсын ирэх оны төсвийг баталжээ. Улсын 2022 оны төсвийн жилд төвлөрүүлэх төсвийн тэнцвэржүүлсэн орлого 9,406,608.4 сая төгрөг, төсвийн жилд зарцуулах төсвийн зарлагын хэмжээ 12,086,996.3 сая төгрөг байх юм байна. Тус хууль нь 4 бүлэг 21 зүйлтэй аж.


Төсвийн тухай хуулийн 4 удаагийн хэлэлцүүлгийн явцад  хамгийн их сөхөгдсөн сэдэв нь  Ирээдүйн өв сангаас хүүхдийн мөнгийг олгох талаар байсан гэж хэлж болох болов уу. Гишүүдийн асуулт ч түүн дээр төвлөрч байсан билээ. Тухайлбал УИХ-ын гишүүн Б. Доржханд Ирээдүйн өв сангаас хүүхдийн мөнгө олгох болжээ. Энэ санд ойролцоогоор 2 их наяд байгаа гэж сонслоо. Яг одоо энэ санд хэдэн төгрөг байна вэ? гэсэн асуулт тавьсан юм. Түүний эл асуултад Сангийн сайд Б. Жавхлан, энэ сангийн мөнгө төрийн санд байгаа. Төрийн дансанд 5 их наяд гаруй төгрөг байна. Түүний 1,3 их наяд нь Ирээдүйн өв сангийн мөнгө байгаа юм. Сангаас хүүхдийн мөнгө олгох нь зөв гэж Засгийн газар үзсэн гэсэн хариулт өгсөн юм. Сангийн сайдын хариултын дараа гишүүн Б. Доржханд: -2030 он хүртэл зарцуулж болохгүй мөнгө өө. Санд 2 их наяд төгрөг байгаа гэсэн шүү дээ гэж дахин тодруулсан юм. Түүний асуултад Б. Жавхлан сайд хэрхэн яаж зарцуулахыг нь одоо шийдэх гээд сууж байна гэсэн товчхон хариулт өгч байсан юм. Гэтэл УИХ-ын дарга “хасах 1,2 их наяд төгрөгтэй санг хүлээн авсан. Сангийн өрийг төлсөөр байгаад ийм хэмжээний хуримтлалтай болгосон” гэдэг тодруулга хийсэн байх юм.


Засгийн газар Ирээдүйн өв санг улсын төсвийн бүрэлдэхүүн хэсэг болгож хүүхэд бүрийн нэр дээр хадгаламжийн данс нээж хуримтлал үүсгэх нь зөв гэж үзжээ. Энэ асуудлыг ирэх оны 1 дүгээр сарын 1-нээс шууд эхлүүлэхгүй. Харин бэлтгэл хангаж 7 дугаар сарын 1-нээс  эхлүүлнэ. Гэхдээ 5-18 насны хүүхдийн нэр  дээр системийн нөлөө бүхий арилжааны банканд  хадгаламжийн данс нээж сар бүр олгох 100 мянган төгрөгийн 50 хувь буюу 50000 төгрөгийг хадгаламжид нь хийх юм билээ.


Арилжааны банкны иргэний (хүүхдийн мөнгө) хадгаламж нь  “хадгаламжийн даатгал”-ын корпорацид давхар даатгагдсан байдаг. Энд арилжааны банк нь хүүхдийн мөнгийг хүүгээр өсгөнө. Тэр хуримтлал төрийн байгууллага (“хадгаламжийн даатгал”-ын корпораци)-ын хамгаалалтад байх юм. Энэ ойлголтын хүрээнд авч үзвэл шууд арилжааны банктай хамт эрсдэлд орчих үзэгдлээс ангид байх боломжтой. Ийм учраас үр хүүхдийнхээ ирээдүйг харсан шийдвэр гэж төсөл санаачлагчид  үзжээ.  Төсвийн хэлэлцүүлгийн шат бүрд олон өнцгөөс сөхөгдөж байсан хүүхдийн мөнгөний олголт дараах байдлаар шийдвэрлэгдлээ. Тав хүртэл насны хүүхдийн мөнгийг бэлнээр олгоно. Харин 5-18 насны хүүхдүүдийн мөнгөний 50 хувийг хуримтлал болгох шийдвэр хүн бүрд таалагдахгүй байж болох юм. Гэхдээ олонход нь хүлээн зөвшөөрөгдөх болов уу


Энэ талаар “Байгалийн баялгийн хүртээмжийг нэмэгдүүлж, санхүүгийн баталгаатай “Хуримтлалтай хүүхэд” хөтөлбөр хэрэгжүүлэхээр төлөвлөснийг дурдаад уг хөтөлбөрийг эхлүүлснээр 2022 онд хүүхэд бүр Ирээдүйн өв сангаар баталгаажсан, сар бүр 100 мянган төгрөгөөр арвижих хуримтлалын данстай болно. Ингэхдээ хүүхдийн эцэг, эх, хууль ёсны асран хамгаалагч хэрвээ хүсвэл Төрийн сан дахь хүүхдийн хуримтлалын дансанд сар бүр төвлөрөх мөнгөн хадгаламжийн тодорхой хувийг бэлнээр авах боломжтой” гэж УИХ-ын дарга Г. Занданшатар онцолжээ.


Ирээдүйн өв сангийн 2022 оны төсвийн тухай хуульд тус санд төсвийн жилд төсвийн ерөнхийлөн захирагч нийт 1,461,737.7 сая төгрөгийн орлого төвлөрүүлж, төсвийн ерөнхийлөн захирагч нийт 1,461,737.7 сая төгрөгийн төсөв зарцуулахаар тусгажээ. 


Монгол Улсын төсвийн хөрөнгөөр 2022 оны төсвийн жилд хөрөнгө оруулалтын төсөл, арга хэмжээ, барилга байгууламжийг 2,218,053.4 сая төгрөгөөр санхүүжүүлж, “Барих-Шилжүүлэх" концессын төрлөөр хэрэгжүүлсэн төсөл, арга хэмжээ, барилга байгууламжид Монгол Улсын төсвийн хөрөнгөөр 2022 онд 303,600.0 сая төгрөгийн эргэн төлөлт хийхээр болж, Төсвийн тогтвортой байдлын тухай хуулийн 16 дугаар зүйлд заасны дагуу Төсвийн тогтворжуулалтын санд төсвийн жилд 643,389.3 сая төгрөгийн хөрөнгө хуримтлуулах ажээ. 


Төсвийн жилд орон нутгийн төсөвт нийт 236,728.1 сая төгрөгийн санхүүгийн дэмжлэг олгож, орон нутгийн төсвөөс улсын төсөвт нийт 513,998.7 сая төгрөгийн орлого төвлөрүүлж, Орон нутгийн хөгжлийн нэгдсэн сан болон улсын төсвөөс Орон нутгийн хөгжлийн санд олгох орлогын шилжүүлэг, Орон нутгийн хөгжлийн сангаас санхүүжих урсгал зардал нийт 253,401.4 сая төгрөг байна.                     


Нийгмийн даатгалын сангийн 2022 оны төсвийн тухай хуульд Нийгмийн даатгалын санд төсвийн жилд төсвийн ерөнхийлөн захирагчид нийт 2,840,418.8 сая төгрөгийн орлого төвлөрүүлж, нийт 98,100.0 сая төгрөгийн эргэн төлөх төлбөр төлж, нийт 2,750,964.7 сая төгрөгийн төсөв зарцуулахаар тусгасан аж. 


Эрүүл мэндийн даатгалын сангийн 2022 оны төсвийн тухай хуульд Эрүүл мэндийн даатгалын санд төсвийн жилд төсвийн ерөнхийлөн захирагч нийт 1,450,723.5 сая төгрөгийн орлого төвлөрүүлж, нийт 136,400.0 сая төгрөгийн эргэн төлөх төлбөр төлж, төсвийн ерөнхийлөн захирагч нийт 1,481,369.2 сая төгрөг зарцуулахаар болжээ. 

 

Криптовалютын зах зээл шинэ боломж уу, мөнгө угаах арга хэрэгсэл үү?

 

Монгол Улсын хэмжээнд одоогийн байдлаар 2 их наяд төгрөг цахим мөнгөний зах зээл дээр эргэлдэж байна гэсэн тооцоо бий. Одоо манайд мөрдөгдөж байгаа хуулийн хүрээнд авч үзвэл зах зээлд гарч байгаа койнууд, криптовалют төлбөрийн хэрэгсэл болохгүй, харин цахим залиланд өртөх, цэвэр аз сорьсон, иргэд тухайн зах зээл рүү оруулсан хөрөнгөө алдах өндөр эрсдэл бий гэж Төвбанкны зүгээс анхааруулсаар байна.


Зарим эдийн засагч Монголын банк, санхүүгийн зах зээлийн төлбөр тооцоо дэлхийн дунджаас илүү хөгжсөн учир койн, крипто зах зээлийг нэвтрүүлэх, хүлээн зөвшөөрөх ямар ч шаардлага байхгүй гэсэн байр суурьтай байдаг. Төлбөрийн хэрэгсэлд тооцохгүй гэдгээ ч удаа дараа мэдэгдсэн. Өөрөөр хэлбэл, койн Монголд онцгой үүрэг гүйцэтгэх, ямар нэгэн зүйлийг шийдвэрлэх шинэ зүйл огтхон ч биш гэж үзэж байна.


Үнэндээ  санхүүгийн төлбөр тооцооны боловсронгуй системийг манайд хангалттай өргөн хэмжээнд ашигладаг болсон. Тэгэхээр шаардлагагүй зүйлийг ийнхүү хошууран сонирхох болсон ганц шалтгаан нь ердөө л хялбар аргаар мөнгө өсгөх боломж гэж харж байгаа явдал олонхид ажиглагдаж байгаа нь үнэн. Виртуал хөрөнгийн зах зээлээс богино хугацаанд өндөр ашиг хүртэх гэсэн хүмүүсийн сонирхол дээр дөрөөлсөн энэ салбар гагц манайд ч биш дэлхийн улс орнуудын эргэлзээ болгоомжлолыг төрүүлсээр байна. 


Одоо Латин Америкийн Эль Сальвадор, Куба улс л энэ төрлийн зах зээлийг хүлээн зөвшөөрч, мөнгөн тэмдэгтээ болгосон. Гэвч дэлхий энэ зүгт байна гэж хэлэхэд эрт байгаа юм. Койныг хэн нэгний тоглож алдсан мөнгийг нөгөөх нь хождог мөрийтэй тоглоомтой ч зүйрлэдэг. Монголд одоогоор гаргаад байгаа койнуудын зах зээлийн нийт үнэлгээг тооцоход улсын нийт эдийн засгаас хэдийнэ давчихсан байгаа нь тоон үзүүлэлтээрээ хөөс гэж эдийн засагчид харж байгаа юм.


Койны ханш цаг минут тутамд хэлбэлздэг нь эрсдэл хүлээхэд хэзээд бэлэн гэсэн үг. Мөн төрийн зохицуулалт, хяналт дор биш, банкны системээс гадуур учраас хууль бус мөнгө угаах хэрэгсэл байх бүрэн боломжтой гэсэн болгоомжлол дэлхийн улс орнуудад бий. Тийм ч учраас үүнийг дэмжих нь бүү хэл хориглох хандлагатай байгаа юм. Дэлхийн томоохон санхүүгийн зохицуулагч байгууллагууд хүртэл энэ асуудалд болгоомжтой хандахыг анхааруулж байна.


Өнөөдөр Монгол Улсад 5 криптовалют болон токен хосолсон криптобирж нэгэнт бий болчихлоо. Энэ төрлийн зах зээлийн хувьд хууль эрх зүйн зохицуулалт байхгүй учир нэг ёсондоо эдгээр нь хуулиас гадуур, хяналтаас ангид байгаа. Хэрэв хэн нэгэн иргэн хохирлоо гэхэд тэдний гомдлыг барагдуулж, хохирлыг нь авч хэлэлцэх газар үгүй юм. Койн  хувьцаа шиг ногдол ашиггүй, баялаг бүтээхгүй, ажлын байрыг нэмэгдүүлдэггүй зэрэг үр ашиггүй байдаг нь эрсдэлтэй нэг тал нь. 


Харин криптовалютын зах зээл дээр хэдийнээ бирж байгуулж, токен гаргаж өөрийн орон зайгаа бий болгож яваа Монгол дахь энэ салбарынхан дээрх хандлагыг эрс үгүйсгэдэг. Тэд, “Криптовалют, блокчэйн бол уламжлалт санхүүгийн салбарт аюул дагуулах зүйл огтхон ч биш, харин ч өнгөрсөн хугацааны хоцрогдлыг арилгах асар том боломж юм. Крипто биржтэй болж байгаа нь дэлхийд шинээр гарч ирж байгаа энэ шинэ үйлчилгээг хэрэглэгчдэд хүргэх, хэрэглүүлэх, үр өгөөжийг нь хүртэх, олон улсын зах зээл рүү гарах боломж гэж харж болно. Энэ зах зээл дээр монголчууд монгол хэлээрээ үйлчилгээ авах, дэлхийн технологийн хөгжилтэй хөл нийлүүлэх үүд нээгдэж байгаа нь сайн хэрэг. Манайд энэ салбар хөгжих бүрэн бололцоо байгаа бөгөөд цаашид энэ чиглэлийн санхүүгийн төв болоход ч үгүй гэх газаргүй. Зарим улс орнууд крипто биржийг хориглож байгаа хэдий ч зах зээлийн эрэлт нь их байгаа” хэмээн онцолж байна.


Санхүүгийн Зохицуулах хорооны байр суурь бол энэ төрлийн зах зээлийг сайтар хянах нь зүйтэй гэдэг тал дээр буй юм. Виртуалаар дамжиж хийгддэг мөнгө угаах гэмт хэргийн гол хэрэгсэл болгохоос сэргийлэх нь маш чухал. Койноос бий болсон ихэнх хөрөнгө бодит эдийн засагт ордоггүй. Хэрэв мөнгөө алдлаа гэхэд хаанаас олж авах нь тодорхойгүй эрсдэл бий учир алдсан ч харамсахгүй хөрөнгө байршуулж “азаа үзэх” нь одоогийн нөхцөлд өгч болох хамгийн сайн зөвлөгөө болж байна.  


Энэ салбарын талаарх ойлголтыг авахын тулд эхлээд виртуал буюу биет бус валютын орчинд хэрэглэгддэг койн, токен, блокчэйн гэх мэт нэршлүүдийг ялгаж салгаж ойлгох хэрэгтэй болно.

Блокчэйн технологи гэдэг нь компьтерийн сүлжээгээр дамжуулан хийгддэг, хамгаалалтын аюулгүй байдлыг өндөр хэмжээнд баталгаажуулсан мэдээлэл солилцооны бүртгэл, систем.

Крипто валют гэдэг нь блокчэйн технологи дээр тулгуурлан бүтээгдсэн цахим орчинд тоон хэлбэрээр байрших, ямар нэгэн дундын зохицуулагч байгууллагагүй оршдог цахим валют.

Токен нь ихэвчлэн блокчэйн дээр байдаг тодорхой хөрөнгө, хэрэгслийг илэрхийлнэ. Өөрөөр хэлбэл, блокчэйн технологи дээр суурилсан төслийн хүрээнд гаргасан, тодорхой хугацаанд тодорхой газарт ашиглах боломжтой дижитал хөрөнгө. Монголд одоогоор койн байхгүй, токенууд бий.

Койн бол /үүнд алткойнууд багтана/ шифрлэлтийн технологи ашиглан бий болгосон дижитал мөнгө гэсэн л үг. Койнууд дундаас хамгийн их нэр хүнд олж алдаршсан нь одоогоор Биткойн.

Койноор токен худалдаж авч болно, харин токеноор койныг худалдаж авч болохгүй. Учир нь токен нь ямар нэгэн төсөлд зориулан тусгайлсан хэрэгцээгээр ашигладаг хэрэгсэл юм.

ICO нь энгийнээр тайлбарлавал хандив цуглуулах үүрэгтэй. Зах зээл дээр шинэ зоос, ямар нэгэн үйлчилгээ гаргахыг хүссэн компани ICO гаргана. 

Энх тайван, хөгжил дэвшлийн төлөө Дэлхийн шинжлэх ухааны өдөр

Улаанбаатар /МОНЦАМЭ/.  Дэлхийн олон улсын шинжлэх ухааны зөвлөл болон ЮНЕСКО хамтран Бүгд Найрамдах Унгар Улсын нийслэл Будапешт хотноо 1999 онд зохион байгуулсан Дэлхийн шинжлэх ухааны бага хурлаар жил бүрийн 11-р сарын 10-ны өдрийг “Дэлхийн шинжлэх ухааны өдөр” болгон тэмдэглэж байхаар тунхаглажээ. Харин 2001 оноос эхлэн энэ өдрийг “Энх тайван, хөгжил дэвшлийн төлөө дэлхийн шинжлэх ухааны өдөр” хэмээн  албан ёсоор тэмдэглэдэг уламжлал тогтсон байна. Шинжлэх ухаан нь  судалгааны үр дүнгээр гарган авсан, зохион байгуулалтад оруулсан мэдлэг мэдлэгийн цогц ажээ.  Шинжлэх ухааныг хоёр үндсэн  бүлэгт хуваана.


  • Байгалийн шинжлэх ухаан - энэ нь байгалийн аливаа юмс үзэгдлийг судалдаг бүх төрлийн шинжлэх ухаан орно.
  • Нийгмийн шинжлэх ухаан - энэ нь хүн болон нийгмийн юмc үзэгдлүүдийг судалдаг байх жишээтэй.

Математикийг зарим тохиолдолд  гурав дахь бүлэг хийсвэр шинжлэх ухаан (formal science) гэж  ялгах  тохиолдол бий. Учир нь математик нь дээр дурдсан байгалийн болон нийгмийн шинжлэх ухаануудын аль алинтай нь төстэй болон ялгаатай талуудыг агуулсан байдаг онцлогтой. Хийсвэр шинжлэх ухаанд статистик, логикийн төрлүүд багтана. Хийсвэр шинжлэх ухаан нь таамаглал, онол, физикийн хуулиудын үндэс болох ба улмаар тэдгээр нь байгалийн болон нийгмийн аливаа үзэгдлийн мөн чанарыг нээх, илрүүлэх суурь болдог гэж үздэг байна. Шинжлэх ухааны сэтгэхүйг XIII-XIX зуунаас өмнөх үед гагцхүү оюун ухааны сэдэлт, дедиктив логикийн захирамжаар тодорхойлдог байжээ.


Ардын засгийн газрын 1921 оны 11 дүгээр сарын 19-ний өдрийн тогтоолоор “Судар бичгийн хүрээлэн” байгуулагдсанаар Монгол Улсад орчин цагийн шинжлэх ухааны төв байгууллага бий болжээ.  Шинжлэх ухааны хүрээлэн, Шинжлэх ухаан, дээд боловсролын хүрээлэн болон өргөжин тэлсээр БНМАУ-ын Ардын Их Хурлын Тэргүүлэгчдийн 1961 оны 5 дугаар сарын 16-ны өдрийн зарлигаар Шинжлэх ухааны академийг (ШУА) байгуулсан байна. Улмаар1961 оны 5 дугаар сарын 22-ны өдөр ШУА-ийн анхдугаар чуулган хуралдаж, зохион байгуулалтын асуудлыг хэлэлцэн академийн анхны гишүүдээ сонгожээ.


Монгол Улсад эрдэм шинжилгээний ажил дагнан эрхлэх анхны бие даасан шинжлэх ухааны төв байгууллага бий болсон түүхтэй. Монгол түмний дэвшилтэт оюун санааны мөрөөдөл болсон өөрийн үндэсний Шинжлэх ухааны Академиа байгуулсан нь Монгол Улсын хөгжил дэвшлийн түүхэнд олсон бахдам амжилтын нэг бөгөөд Үндэсний сэхээтэн, эрдэмтэдтэй болсны илрэл, төрийн бодлогын томоохон амжилт байв гэж ШУА-ийн танилцуулгад дурджээ.

 

ШУА нь 1961 оноос хойш нэрт эрдэмтдээр эгнээгээ өргөжүүлж, нийт 138 эрдэмтэн академийн гишүүн (академич)-ээр сонгогдсон бөгөөд эдүгээ салбар салбарын тэргүүлэх эрдэмтдээс бүрдсэн 63 гишүүн буюу академичтай байна. Монгол Улсын Шинжлэх ухааны Академийн эрх зүйн байдлын тухай хуулийн дагуу манай академи шинжлэх ухааны салбараар зохион байгуулсан салбарын Бага чуулган, харьяа академитай, шууд харьяалалд 14 эрдэм шинжилгээний хүрээлэнд 1122 ажилтан албан хаагч ажиллаж байна.


Ташрамд дурдахад, Их хаан Хубилай XIII зуунд “Бичгийн мэргэдийн хүрээлэн” буй болгосон нь монголчууд эрдэм номыг эрхэмлэн дээдэлж ирсний гэрч болон үлджээ.

“Газар дээрх тамын орон” буюу афганчууд аймшигт өлсгөлөнгийн ирмэгт

Энэ өвөл Афганистанд нүүрлэж болзошгүй аймшигт өлсгөлөнг зогсоохын тулд нэн яаралтай арга хэмжээ авахыг дэлхийн улс орнуудын удирдагчдад хандан НҮБ-ын Дэлхийн Хүнсний хөтөлбөрийн захирал уриаллаа.


“Нөхцөл байдал төсөөлөхийн аргагүй хүнд болжээ. Бодит байдал дээр хамгийн аймшигтай хүмүүнлэгийн хямрал нүүрлэж магадгүй болоод байна” гэж тус хөтөлбөрийн удирдагч Дэвид Бизли Афганистанд ажиллаж буй "ВВС" агентлагийн сурвалжлагч Жон Симпсонд ярилцлага өгөх үеэрээ хэллээ.


Талибан хөдөлгөөнийхөн засгийн эрхийг авсны дараа гадаадын тусламж зогссоны улмаас Афганистаны эдийн засаг сүйрлийн ирмэгт ирээд байна. Үүн дээр нэрмээс болж коронавирусний цар тахал газар авч, тариалангийн талбайн ихэнхийг маш хүчтэй ган гачиг нэрвэжээ. Сүүлийн 4 жилийн хугацаанд хоёр дахь удаагаа ийм аймшигт ган болж байгаа юм.


“Тус улсын хүн амын 95 хувь нь хоол хүнсний дутагдалд ороод байгаа бөгөөд 23 сая хүн ноцтой өлсгөлөнд нэрвэгдэх аюул тулгарсан” гэдгийг НҮБ-ын Хүнсний хөтөлбөрийн захирал өнгөрсөн амралтын өдрүүдэд Кабулд очсоныхоо дараа мэдэгдсэн байна. 


Ойрын 6 сарын хугацаанд сүйрлийн аюул нөмрөхөөр байна. Энэ тохиолдолд Афганистан орон газар дээрх тамын орон болж хувирна” гэж Бизли анхаарууллаа.


Өдөр ирэх тутам Афганистанд цаг агаар хүйтэрсээр. Хөдөөгийн оршин суугчид НҮБ-ын хүнсний хөтөлбөрийн хүрээнд олгож буй гурилыг олж авахын тулд уртаас урт дараалал үүсгэн зогсож байна. Энэхүү хүмүүнлэгийн тусламж бол олон сая афганчуудын хувьд өвлийг давах цорын ганц баталгаа боловч бүх хүнд мэдээж хүрэлцэхгүй. Тэгэхээр НҮБ-ын өмнө тун ярвигтай асуудал тулгарчээ. Өлсгөлөнгийн ирмэгт тулж ирсэн тоо томшгүй олон афганчуудад туслахын тулд хүнсний нийлүүлэлтийг хэрхэн нэмэгдүүлэх вэ?

Хүмүүнлэгийн тусламжинд оочерлогсдыг зохицуулж буй Талибаны цэрэг 


Иймээс НҮБ-ын хөтөлбөрийн захирал Д.Бизли дэлхийн удирдагчид, дээд зиндааныхан, баячуудад хандан яаралтай арга хэмжээ авахыг уриалж байна.


“Дэлхийн улс орнуудын удирдагчид ба тэрбумтнууд та бүхэнд хандаж байна. Таны хүү, охин, ач зээ нарт өлсгөлөнгийн улмаас үхэх аюул тулгараад байна гээд төсөөлөн бодоорой. Энэ үед та бүхэн чадах бүхнээ хийх ёстой болно. Дэлхий дахины баялгийн хэмжээ 400 их наяд ам.долларт хүрээд байгаа үед өлсгөлөнд нэрвэгдэнэ гэдэг бол бид бүхний хувьд ичгүүр гутамшиг мөн. Хэрвээ хаа нэгтээ, хэн нэгэн хүүхэд өлсгөлөнгийн улмаас амиа алдаж байгаа бол энэ нь бидний хувьд үнэхээр гутамшигтай хэрэг болно” гэж НҮБ-ын төлөөлөгч мэдэгдсэн байна.


НҮБ-ын хийсэн тооцоогоор, хоол хүнсний дутагдалд орсон Афганистаны 23 сая иргэнийг тодорхой хэмжээнд хүнсээр хангахын тулд сард 220 сая ам.доллар шаардлагатай байгаа ажээ.


Аймшиг хаяанд иржээ 


ВВС-гийн сурвалжлагч Жон Симпсон Афганистанд болж буй үйл явдлын талаар Radio 4  радиостанцын шууд эфирээр ярихдаа нулимсаа барьж дийлэхгүй байлаа.


Өдгөө 77 настай энэ хүн сэтгүүлчээр ажиллах хугацаандаа зэвсэгт мөргөлдөөн болж байсан олон газарт очиж байжээ. Тэрбээр 20 жилийн өмнө талибуудын устгасан Буддагийн хөшөө байсан газарт саяхан очоод ирсэн тухайгаа ярьсан юм. Тэнд очоод агуйд амьдардаг Фатима гэдэг эмэгтэйтэй уулзаж ярилцжээ. Нөхөр нь ходоодны хорт хавдраар нас барсан тул бэлэвсэн эмэгтэй 3-16 насны хүүхдүүдээ ганцаараа өсгөж байна. Талибууд ирэхээс өмнө Фатима нутгийн нэгэн фермерийн тариалангийн газрын зэрлэг өвсийг түүж өгч мөнгө олдог байжээ. Гэвч ган болсон тул одоо ажилгүй. “Түүнд ямар ч мөнгө алга. Гал асаах бензин түлш, гурил өгөхийг тэрбээр хүмүүсээс гуйна. Өмнөх засгийн үед түүнд гурилыг нь авчраад өгдөг байжээ. Энэ хүүхдүүдийг харахад үнэхээрийн өрөвдөлтэй, хэцүү” гэж ярих үедээ Симпсон сэтгэлийн хөдөлгөөнөө барьж дийлэлгүй уйлсныхаа дараа сонсогчдоос уучлал гуйв.

Сэтгүүлч Жон Симпсон


“Би олон газраар явж, олон аймшигтай зүйлийг үзэж харсан, гэхдээ энд бол арай л.....Хамгийн хүнд үе эхлээгүй байна, гэхдээ тун удахгүй тохионо. Энэ хүмүүс өөрсдөө ч үүнийг мэдэж байгаа”.


Яагаад өлсгөлөн нүүрлэв?


Исламын “Талибан” хөдөлгөөнийхөн гадаадын цэргүүд гарч явсны дараа 8 дугаар сард Афганистаны Засгийн эрхийг авсан билээ.

Засаг төр солигдсоноор гадаадын тусламжаас маш их хамаардаг, тэртэй тэргүй хэврэгхэн байсан Афганистаны эдийн засгийн нөхцөл байдал улам хүндрэв.


Барууны орнууд тусламж үзүүлэхээ гэнэт больж, Дэлхийн банк, Олон улсын валютын сан санхүүжүүлэлтээ зогсоолоо. Хэзээ сэргээх вэ гэдэг нь тун тодорхойгүй байгаагийн учир гэвэл, талибуудын Засгийн газрыг дэлхий дээр ямар ч улс хүлээн зөвшөөрөхгүй байгаа юм.  


Хэрвээ аливаа улс орны ДНБ-ний 10 ба түүнээс хувь нь гадаадын тусламжаас бүрддэг бол “гадны тусламжаас хамааралтай улс” гэж үздэг, гэтэл Афганистаны хувьд энэ тоо 40 хувьд хэдийнэ хүрснийг Дэлхийн банкны мэдээлэлд дурдсан байна.


Олон олон афганчууд хоол хүнс олж авахын тулд хөрөнгө хогшлоо зарж байна. Талибаны Засгийн газар гадаадын банкуудад байгаа Афганистаны мөнгийг авах боломжгүй болсон учраас төрийн албан хаагчдын цалинг олгохгүй байгаа нь тодорхой.


9 дүгээр сард Женевт болсон бага хурлын үеэр дэлхийн хамтын нийгэмлэгийн зүгээс Афганистанд дэмжлэг болгож 1 тэрбум гаруй ам.доллар гаргахаар шийдвэрлэсэн бөгөөд энэ мөнгөний 1/3 орчмыг Дэлхийн хүнсний хөтөлбөрт олгохоор амлажээ.


Харин тус байгууллагын мэдэгдсэнээр бол, Афганистанд сард 220 сая ам.доллар шаардлагатай байгаа учраас дээрх амлалт нь “далайд дусал” төдий нэмэртэй ажээ.


Б.Адъяахүү

Эх сурвалж: ВВС 

Ж.Байдены ялалтаас хойш 1 жилийн дараа

АНУ-ын Ерөнхийлөгчийн сонгуулийн урьдчилсан дүн гарснаас хойш яг нэг жил өнгөрчээ. Сонгуульд ялсан Ардчилсан намын нэр дэвшигч Жо Байден өргөн цар хүрээтэй бүтээн байгуулалтыг урьд хожид үзэгдээгүй их хөрөнгө оруулалтаар хийж, АНУ-ыг дэлхийн тавцанд эргүүлэн авчирна гэж амласан билээ. Гэтэл АН-ын доторх санал зөрөлдөөн, Афганистанаас Америкийн цэргийг гаргасны дараа үүссэн эмх замбараагүй байдал, холбоотнуудтайгаа зөрчилдсөн зэрэг нь амлалтаа биелүүлэхэд Байденд саад болсоор байна.


Түүний нэр хүндийн чансаа хэдэн сар дараалан уналаа. Центристүүд, консерватор үзэлтнүүд ярихдаа, Байден АН-ын зүүнийхний аяыг дагалдсаныхаа горыг амсаж байна гэж шүүмжилжээ. Хариуд нь зүүнийхэн “хэт аядуу болон консерватив үзэлтнүүд корпорациудын ашиг сонирхлыг өөгшүүлсээр байгаад Ерөнхийлөгчийн ихээхэн ирээдүйтэй төлөвлөгөөг нураасан” гэж буруушаалаа. 


Гэхдээ шүүмжлэгч талууд нэг зүйл дээр санал нэг байна. Тодорхой алхмууд хийхийг сонгогчид хүсэн хүлээж байгаа учраас дахиад хэдэн сарын турш хэлэлцэж маргаж байх цаг хугацаа Цагаан ордонд үнэндээ алга.


"Асар ихээр агшиж буй Ерөнхийлөгч


Байдены хэрэгжүүлэх гэж буй хөтөлбөрийн гол төслүүд бол боловсрол, нийгэм, ногоон эрчим хүчний салбаруудыг дэмжихэд чиглэсэн 3,5 их наяд ам.долларын төлөвлөгөө, мөн дэд бүтцийг хөгжүүлэхэд зориулж дахиад 1 их наядын хөрөнгө оруулалт хийх төлөвлөгөө юм. Энэ бүхнийг хэрэгжүүлэхэд шаардлагатай бүх зүйл Ерөнхийлөгчид бий. Тодорхой хэлбэл, Ардчилсан намынхан Конгресст олонх болж байгаагийн дээр уг төлөвлөгөөг иргэд дэмжиж байгаа билээ.


Гэтэл ийм том төсөл АН-ын төв ба зүүн жигүүрийнхний хоорондын тэмцлийн барьцаанд орчихжээ. Центристүүд /төвийг сахигчид, төвч үзэлтнүүд/,  ялангуяа Сенатын гишүүн Кирстен Синема, Жо Манчин нар нийгмийн салбарын хэрэгцээнд төсвөөс их хэмжээний мөнгийг хариуцлагагүй байдлаар зарлагадахыг эсэргүүцэж байна.

Жо Манчин, Кирстен Синема нар 


Тэгэнгүүт Байдены засаг захиргаа нийгмийн салбарын зардлыг 1,75 их наяд болгож, анхны хувилбараас 2 дахин багасгаж танаад шинээр хуулийн төсөл өргөн барьжээ. Тухайлбал, эмийн үнийн хөнгөлөлт үзүүлэх гэх мэт зарим заалтыг хассан байна. Түүнчлэн Байдены хөтөлбөрийн чухал хэсэг болох сэргээгдэх эрчим хүчний салбарт оруулах хөрөнгө оруулалтыг танах аюул тулгараад байна.


Гэтэл нийгмийн хөтөлбөрөөс татгалзсан явдлыг Сенатын гишүүн Б.Сандерс, Конгрессийн гишүүн П.Жаяпал тэргүүтэй АН-ы зүүн жигүүрийнхэн шүүмжлээд эхэлжээ. Харин дэвшилтэт үзэлтнүүд ба төвч үзэлтнүүдийн аль алиных нь дэмжлэг Байденд хэрэгтэй. Учир нь, Төлөөлөгчдийн танхимд АН-ынхан ялимгүй олонх болж байгаа бол Сенатад ердөө нэг л саналаар давуу байгаа тул намынхаа бүхэл бүтэн фракцийн дуу хоолойг хайхрахгүй байж болохгүй.


Өнгөрсөн баасан гарагт Конгрессийн доод танхимын гишүүд зам болон дэд бүтцийн бусад байгууламжийг барихад зориулж 1,2 их наяд ам.доллар зарцуулах төлөвлөгөөг дэмжсэн билээ. Харин нийгмийн салбарын төслийг дараагийн сар хүртэл хойшлуулсны учир нь, центристүүдийн шаардлагын дагуу, уг хөтөлбөрөөс үүдэн татвар төлөгчдөд ирэх ачааллыг шинжээчдийн бүлгээр тооцон хянуулах аж.


Ийм маягаар Вашингтонд өрнөж буй яриа хэлэлцээ, тохиролцоо хэтэрхий их цаг хугацаа авч байгаа нь жирийн америкчуудын хувьд “юу ч хийхгүй идэвхгүй байна, эсвэл хөшигний ард утга учиргүй хуйвалдаан хийж байна” гэх хардлагыг төрүүлнэ.


Байдены өмнө тулгарсан эдгээр бэрхшээл нь гэнэтийн зүйл байлаа. Учир нь, тэрбээр бодит өөрчлөлтүүдийг хийж чадна гэж амлах үедээ Сенатад 36 жил ажилласан маань энэ бүхний баталгаа болно хэмээн хэлж байжээ. Гэтэл FiveThirtyEight цахим хуудсанд бичсэнээр бол, яг одоогоор америкчуудын дөнгөж 43 хувь нь Байдены үйл ажиллагаанд сэтгэл хангалуун байна. Тангараг өргөх ёслолоос өмнө уг үзүүлэлт 55 хувьд хүрч байв.


Үүний сацуу, Байдены үйл ажиллагаатай бараг холбоогүй шахуу асуудлууд түүний нэр хүндийг унагасаар. Санал асуулгад оролцогчдын 60 хувь нь “мөнгөний ханш унаж буй явдалд Байдены засгийн газар буруутай” гэж хариулсан бөгөөд тэд бензиний үнэ өсөж, зарим нэр төрлийн бараа ховордож байгаад санаа зовниж байна. Гэтэл эдгээр хүндрэл нь эрчим хүчний хямрал, дэлхий дахиныг хамарсан логистикийн сүлжээн дэх саатал зэрэгтэй холбоотой билээ.


Энэ бүхэнтэй давхцаад АНУ-ын өмнөд хил дээр асар олон цагаачид бөөгнөрсөн ба хил давах гэж оролдоод саатуулагдсан хүмүүсийн тоо энэ онд түүхэнд байгаагүй өндөр хэмжээнд хүрчээ.


“Вашингтон Пост” сонины нийтлэлч Дэвид Игнатус дурдсан бүх шалтгааныг нэгтгэн дүгнэлт хийхдээ “асар ихээр агшиж буй Ерөнхийлөгч” хэмээн Байденыг тодорхойлжээ. Энэ бол нэгэн уран зөгнөлт киноны нэрийг хувиргасан хэллэг бөгөөд амлалт, хийхээр төлөвлөсөн шинэчлэлүүд нь ихэнхдээ цаасан дээр үлддэг удирдагчдыг ёгтолсон утгатай юм. 


Олон улсын тавцанд эв дүй муутайхан эргэж ирсэн нь


Конгресст өрнөсөн маргааны улмаас Байден Глазгогийн уур амьсгалын өөрчлөлтийн асуудлаарх дээд хэмжээний уулзалтанд гар хоосон ирэв. Тэрбээр сэргээгдэх эрчим хүчинд шилжихэд чиглэсэн АНУ-ын төлөвлөгөөг зарлан тунхаглах ёстой байсан боловч Конгресс дахь наймаалцааны улмаас чадсангүй.


Нэгэнт хөзөргүй болсон тэрбээр В.Путин, Ши Жиньпин хоёрыг шүүмжлэхээс хэтэрсэнгүй. Мөн хорт хийн хаягдлыг бууруулахыг дэлхий дахинд уриалдаг хэрнээ олборлолтоо нэмэгдүүлэхийг ОПЕК-ээс шаардаж байх жишээтэй.


АНУ дэлхий дээр дахин манлайлагч болж чадна гэдэгт эргэлзэхэд хүргэсэн өөр бусад бүтэлгүйтлийг нэрлэж болно. Тухайлбал, атомын шумбагч хөлөг онгоц худалдан авах талаар Францтай байгуулсан гэрээгээ Австрали гэнэт цуцалсан ба үүнийг Францын эрх баригчид “ар нуруунд хутга шаасан үйлдэл” гэж үзсэн билээ. 


Байден Францын ерөнхийлөгч Э.Макронтой уулзах үеэрээ дээрх шийдвэрийг эрээ цээргүй болхи үйлдэл гэдгийг хүлээн зөвшөөрсөн байна. Үүнээс илүүтэйгээр НАТО-гийн холбоотнууд ба дэлхий дахиныг гонсойлгосон үйлдэл гэвэл, талибууд эрчимтэй давшиж, Кабулын Засгийн газар хүнд байдалд ороод байсан үед Америкийн цэргүүд Афганистаныг орхин гарсан явдал юм.


Зүүний нугалаа юу эсвэл корпорациудын ов мэх үү?


АН-ын нэр дэвшигч Терри Маколифф Виржиниа муж улсын захирагчийн сонгуульд ялагдсан нь Байден болон түүний намын хувьд ноцтой сануулга боллоо.


Энэ сонгууль нь АН-ын суурь үндэсний хэмжээнд ямар байна вэ гэдгийг шалгасан хамгийн эхний сорил байлаа. Сурталчилгаанд нь оролцохоор ирсэн Байден, Обама нарын дэмжлэг ч нэр дэвшигчид тус болсонгүй. Улс орны байдалд иргэд сэтгэл дундуур байгааг Маколиффын ялагдал харууллаа гэж улс төр судлаачид үзэж байна.

Энэ ялагдал бол ирэх онд болох завсрын сонгуулийн дүнгээр бүгд найрамдахчууд Конгресст олонх болох магадлалтай гэдгийг харуулж байна хэмээн зарим хүн дүгнэжээ.


Гэтэл зүүнийхэн Байдены бүтэлгүйтэлд АН-ын центристүүдийг буруутгаж байна. Тодруулбал, Жо Манчин гэхэд нефть-хий ба нүүрс олборлогч компаниудаас авч буй хандивын хэмжээгээр Сенатын гишүүдийн дотор толгой цохиж байгаа бөгөөд тэрбээр энэ мөнгөний хариуг барих ёстой гэж NBC News цахим хуудсанд нийтлэлч Макс Бергер бичжээ.  


“Байден Конгресст мухардалд орсон явдалд хэн нэгнийг буруутай гэж үзье, тэгвэл тэр буруутай хүмүүс бол Ерөнхийлөгчийн төлөвлөгөөний хамгийн чухал хэсгийг бусниулахыг Ж.Манчин, К.Синема нарт ятган үнэмшүүлсэн корпорациудын лоббичид мөн” гэж Бергер дүгнэсэн байна.


Б.Адъяахүү

Эх сурвалж: ВВС 

Хавдрын эмчилгээнд шинэ эринийг авчрах мРНХ технологи

Дохиолол хангинана. Эрчимт эмчилгээний тасгийн эмч нарын баг зүрхний цочмог шигдээс болсон өвчтөнийг хүлээн авахаар бэлтгэж байна. Титэм судаснуудын нэгийг нь бөглөсөн цусны бүлэгнэлийг арилгах шаардлагатай болсон энэ үед секунд бүр үнэтэй. Хүчилтөрөгчийн дутагдлаас үүдэлтэй хүндрэлийг хамгийн бага хэмжээнд байлгахын тулд зүрхний шинэ судсыг бий болгох шаардлагатай болжээ. Үүний тулд эмч нар генийн рецептийг шууд зүрхэн дотор суулгахаар ажиллаж байгаа тухай сонирхолтой өгүүлэл Шведийн Svenska Dagbladet сонинд нийтлэгдсэн байна.  


Үүнийг уншаад та шинжлэх ухааны уран зөгнөл гэж бодож магадгүй. Харин эм үйлдвэрлэгч Astra Zeneca ба Moderna Therapeutics компанийн судалгааны багийн хувьд энэ бол 2013 оноос хойш хэрэгжүүлж буй бодитой төсөл юм. Тодорхой хэлбэл, зүрхийг өөрөөр нь “нөхөн сэргээлгэх”-эд мРНХ /рибонуклейн хүчил/ технологийг ашигласан туршилт чухам тэр үед эхэлжээ. Рибонуклейн хүчил гэдэг нь полимерыг бүрдүүлдэг олон нуклеотидуудаас бүрдсэн нуклеиний хүчил юм.


Энэ бол Ковид-19-ийн эсрэг Pfizer/Biontech, Moderna вакцинуудыг гарган авахад ашигласан технологи бөгөөд гол зарчим нь эмийг бие организмын өөрийнх нь дотор үйлдвэрлэхэд оршино.


мРНК /м-матрицын/ технологийн тусламжтайгаар генийн рецептийн хуулбар буюу уургийг бий болгогч ДНХ-ийн кодыг эсүүд рүү илгээнэ. Эсүүдийн дотор рецептийг “тайлж уншсанаар” бие организм өөрөө уураг ялгаруулж эхэлнэ. Ковидын эсрэг вакцины хувьд энэ бол коронавирусний гадаргуугийн уураг, харин зүрхний эмчилгээнд – энэ бол шинээр судас бий болгоход шаардлагатай судасны эндотелиал өсөлтийн хүчин зүйлийг хариуцдаг (VEGF-A) уураг юм.   


Өвчтөнүүдэд ийм төрлийн эмчилгээг хийхийн тулд эмнэлзүйн туршилтууд явуулах ёстой. Тухайлбал, саяхан титэм судас залгах мэс засал хийлгэсэн өвчтөнүүдийг оролцуулан хоёр дахь шатны судалгааг хийж дуусчээ. Судалгааны дүнд дүн шинжилгээ хийж байгаа бөгөөд үр дүнг нь ойрын 6 сарын дотор анагаах ухааны сэтгүүлд нийтлэх болов уу. 


“Уг эмчилгээний аюулгүй байдалтай холбоотой ямар нэгэн асуудал үүсээгүй, цаашдаа ирэх оны эхээр илүү өргөн хүрээтэй судалгаа хийнэ” гэж Astra Zeneca компанийн зүрх-судасны тогтолцооны физиологич Регина Фриче-Даниэльсон ярьж байна.

Бие организмаар өөрөөр нь хэрэгтэй уургийг нь үйлдвэрлүүлэхийн тулд мРНК технологийг ашиглах санаа бол шинэ зүйл биш. Тухайлбал, ДОХ, эбола, зика вирусуудын эсрэг мРНК-д суурилсан вакцин гарган авах судалгаа шинжилгээний ажлыг олон жилийн турш хийж байна. 


Харин цар тахлын үед коронавирусний эсрэг вакцин гарган авснаар мРНК технологийн хөгжилд асар том дэвшил гарсан бөгөөд ингэснээр эм гарган авахын тулд генийн инженерингийн аргыг хэрэглэх нь ихээхэн ирээдүйтэй болохыг харууллаа. Каролины хүрээлэнгийн молекул генетикийн профессор Эдвард Смитийн ярьснаар, вакцин гарган авах тал дээр мРНХ технологийг ашиглах нь илүү үр дүнтэй ажээ.


“мРНХ маш хурдан задардаг, гэхдээ дархлааны тогтолцоог идэвхжүүлэхийн тулд богино хугацаанд түүнийг ашиглах нь маш сайн үр дүнтэй. Хурдан задардаг учраас ул мөр үлдээхгүй, дархлааны хариу урвал удаан хугацаанд хадгалагддаг нь гол үр дүн” гэдгийг Э.Смит хэллээ.


Түүнээс гадна, мРНХ технологийн тусламжтайгаар одоо хэрэглэж буй вакциныг маш хялбархнаар хурдан өөрчлөх боломжтой. Хэрвээ таны генийн код тодорхой байгаа л бол мРНХ-ийн ямар ч дарааллыг тодорхойлж болно. Жишээ нь, мутацид орж буй вирусний хувилбаруудаас шалтгаалан ханиадны вакциныг жил бүр шинэчлэх тал дээр мРНХ технологи маш олон давуу талтай.  


Уламжлалт аргаар вакцин үйлдвэрлэхэд цаг хугацаа ихээхэн алддаг бөгөөд дэлхийн бөмбөрцгийн хойд хагасын орнуудад ханиадны улирал эхлэх үед вакциныг бэлэн байлгахын тулд оны эхээр үйлдвэрлэж эхлэх жишээтэй. Түүнээс гадна, тухайн вакцин нь вирусний ямар омог хувилбараас хамгаалах вэ гэдэг нь үйлдвэрлэлийн эхний үе шатанд тодорхойгүй байдаг ба зарим үед үүнийг таамгаар тодорхойлох тохиолдол ч бий.

 


Одоогийн байдлаар, эм үйлдвэрлэгч гурван компани ханиадны эсрэг мРНК-вакцины клиник туршилтыг хийж байгаа бөгөөд тэдний хооронд маш ширүүн өрсөлдөөн өрнөж байна. Учир нь, аль урьтаж гаргаж авсан нь их хэмжээний мөнгө олно.


Ташрамд дурдахад, хэдийгээр олон арван жилийн турш судалгаа хийж байгаа боловч амьсгалын замын синциталь вирусний эсрэг вакциныг өнөөг хүртэл гарган авч чадаагүй байна. Энэ вирусээр халдварласан ихэнх хүн хамрын ханиад төдий хүрээд өнгөрдөг бол дархлаа нь суларсан өндөр настнууд, бага насны хүүхдүүдын хувьд амь насанд нь аюул учруулж магадгүй. Учир нь, уг вирус амьсгалын доод замыг маш хүчтэй үрэвсүүлдэг байна. Энэ тал дээр маш олон судалгаа хийгдэж байгаа бөгөөд хэд хэдэн төрлийн вакцин гарган авахаар ажиллаж байна. 


Түүнээс гадна, хорт хавдрын эмчилгээнд мРНК технологийг ашиглах нь ихээхэн найдвар төрүүлж байна. Коронавирус, синциталь вирусийн эсрэг дархлааг идэвхжүүлдэг уургийг бие организм ялгаруулж чадаж байна гэж үзвээс хорт хавдрын эсрэг хамгаалалтыг ч мөн адил үүсгэх боломжтой. Ийм төрлийн вакцинууд нь арьсны хорт хавдар гэх мэт мутацид ордог өвчний үед илүү үр дүнтэй гэж үздэг. Учир нь, хавдрын эсүүдэд хэдий чинээ олон генийн өөрчлөлт гарна, дархлааны тогтолцоо тэдгээрийг төдий чинээ хялбархан танина.  


Хорт хавдрын эсрэг вакциныг гарган авахын тулд өвчтөнөөс хавдрын эсийн дээжийг авч, түүний мутацуудыг судална. Дараа нь тухайн мутацад тохирсон мРНК-г бий болгоод тодорхой мэдээллийг агуулсан вакциныг өвчтөний биед тарина. Ковид-19-ийн эсрэг вакцины үйлчлэлтэй адилаар бие организм уураг ялгаруулах ба дархлааны систем нь дархлааны эсүүдийг үйлдвэрлэж эхэлнэ. Эдгээр эс нь тодорхой мутацид орсон хавдрын эсүүд рүү довтолно. Өөрөөр хэлбэл, вакциныг тодорхой нэг өвчтөний хэрэгцээ шаардлагад тохируулж үйлдвэрлэнэ гэсэн үг.

“Гэхдээ ижилхэн мутациудтай, өөр өөр хэлбэрийн хорт хавдраар өвчилсөн хүмүүс олон байдаг учраас шинээр гарган авах вакциныг зөвхөн тодорхой өвчтөнүүд гэлтгүйгээр маш олон хүнд тарих боломжтой” гэдгийг Э.Смит хэллээ.  


Ингээд мРНХ нь бие организмын эсүүдэд ямар шат дарааллаар уураг болж хувирдаг тухай өгүүлье.

1. мРНХ-ийн дарааллыг өөх тосны жижиг хэсэг дотор савлана. Өөх тосны хамгаалалт байхгүй бол мРНХ шууд задарч, алга болдог. мРНХ-ийг эс хүлээн авах боломжтой болгохын тулд “өөхөнд боох” шаардлагатай.  

2. Эндоцитоз гэдэг эсийн мембран бүхий өөхийг “хайлуулах замаар” эсүүд мРНХ-г барьж авдаг.

3. мРНХ-г агуулсан өөхөн хэсгүүд шингэж ууссаныхаа дараа эндосом гэж нэрлэгддэг онцгой төрлийн хөөс болж хувирна.

4. мРНХ-ийг тайлж уншиж, түүгээр уургийг үйлдвэрлүүлэхийн тулд мРНХ нь эндосомоос эсийн дотоод цитозоль руу шилжсэн байх ёстой.

5. Цитозоль дотор мРНХ-ийн генийн рецептийг тайлж уншиж, уургийг нийлэгжүүлдэг рибосома гэдэг эс бий.


Ингээд уураг бэлэн болно.


Саяхан арьсны хорт хавдартай 120 өвчтөнийг оролцуулсан хоёр дахь шатны эмнэлзүйн туршилтын явцад тэдэнд мРНХ технологид суурилсан вакциныг тарьсан байна. Үүнтэй бараг зэрэгцээд шулуун гэдэсний хорт хавдартай өвчтөн тус бүрийн онцлогт тохируулсан мРНХ вакцины эхний шатны туршилт эхэлжээ. Эдгээр судалгааг Германы Biontech компани явуулж, мРНХ технологийг ашиглан хорт хавдрын эсрэг вакцин гарган авахаар олон жилийн турш ажиллаж байгаа юм. Америкийн  Pfizer-тай хамтран ковидын эсрэг вакцин гарган авсан гэдгээр нь Biontech-ийг хүмүүс сайн мэднэ. 


мРНХ технологийг ашиглах тухай сэдэв бол маш чухал гэдэг нь маргаангүй. Гэхдээ уг технологийг ашиглан чухам хэдий тооны эмийг гарган авахаар ажиллаж байна вэ гэдгийг хэлэхэд хэцүү. Энэ оны 7 дугаар сард Nature сэтгүүлд нийтлэгдсэн тоймд дурдсанаар бол, 30 гаруй эм үйлдвэрлэгч компани 180 орчим төслийг хэрэгжүүлж байгаа аж. Тэдгээрийн 60 хувь нь урьдчилан сэргийлэх, эмчлэх вакцинууд, бусад нь янз бүрийн генийн өвчнийг анагаахад зориулсан эмнүүд юм. 


Гэхдээ чухам ямар өвчнийг эмчлэх чиглэлд уг технологи илүү үр дүнтэй вэ гэдэг нь тодорхойгүй байгаа учраас эрдэмтэд нэлээд хүнд бэрхшээлтэй тулгарсан хэвээр. Жишээ нь, яг хэрэгтэй эсүүд рүү нь мРНХ-ийг чиглүүлэх боломжийн тухай асуудал бий. Нөгөөтэйгүүр, мРНХ маш хурдан задардаг сул талтай. Ийм учраас Ковид-19-ийн эсрэг вакцин, мРНХ технологийн шинэ эмнүүдийн аль алиныг тодорхой туршилтанд оруулах ёстой.


мРНХ-ийг ашиглан “жагсаалаас гарсан зүрхийг засварлах” туршилтууд үргэлжилсээр байна. Шигдээсийн дараа зүрхний дутагдалд орсон өвчтөнүүдийн хувьд, уураг /судасны эндотелиал өсөлтийн хүчин зүйлийг хариуцдаг/ үйлдвэрлэх зориулалттай мРНХ-ийг катетераар дамжуулан авч болох юм. Ялангуяа эмчлэх ямар ч аргагүй болсон зүрхний өвчнөөр шаналж буй өвчтөнүүдийг, зүрх шилжүүлэн суулгах мэс заслыг дааж чадахааргүй болсон хүмүүсийг энэ технологи аварч магадгүй гэсэн итгэл найдвар бий хэмээн судлаач Регина Фриче-Даниэльсон ярилаа.  


Б.Адъяахүү

Эх сурвалж: Svenska Dagbladet сонин, inosmi.ru

Ковид-19: Цагийн байдал хүндэрч, шаардлага улам чангарсаар

Ойрын 3 сарын хугацаанд Европ тивд коронавирусний халдварын улмаас 0,5 сая хүн амиа алдах эрсдэл үүсээд байна гэж Дэлхийн Эрүүл мэндийн байгууллага /ДЭМБ/ анхаарууллаа. Үүний сацуу Орос улсад нэг өдөрт нас барсан хүмүүсийн тоо хамгийн өндөр хэмжээнд хүрсэн байна. Харин сайн мэдээ гэвэл, Их Британи улсад ковидыг эмчлэх анхны эмийг хэрэглэх зөвшөөрлийг олгожээ.


ДЭМБ-ын анхааруулга


ДЭМБ-ын Европыг хариуцсан захирал Ханс Клюге хэлэхдээ, Европ тив дахиад цар тахлын голомт болж хувирсны улмаас ойрын 3 сарын хугацаанд 500 мянган хүн амь насаа алдаж болзошгүй гэж анхаарууллаа.


Ер нь бол Европт нөхцөл байдал нэлээд хүндэрчээ. Зөвхөн өнгөрсөн долоо хоногт гэхэд, цар тахал дэгдсэнээс хойших хугацаан дахь халдварын тохиолдлуудын 50-иас дээш хувь, нас барсан тохиолдлын бараг тал хувьтай тэнцэхээр тооны тохиолдол бүртгэгдсэн нь аюулын харанга дэлдсэн хэрэг байлаа.


ДЭМБ-ын Европын бүс нутаг гэдэг нь 53 улс орон, нутаг дэвсгэр, Төв Азийн хэд хэдэн улсыг хамардаг бөгөөд 2019 оны эцсээр Хятадад коронавирусний халдвар дэгдсэнээс хойш энд нийтдээ 78 сая тохиолдол  бүртгэгдээд байна.


Европ тивд өдөрт шинээр халдвар авсан хүний тоо 6 долоо хоногийн турш, нас барсан хүмүүсийн тоо 7 долоо хоногийн турш өссөөр байна. Тодруулбал, өдөрт дунджаар 250 мянга орчим халдварын тохиолдол илэрч, 3600 хүн нас барж байна. Халдвар ба нас баралтын тоо Орос, Украин, Румын гэсэн 3 улсад хамгийн өндөр байгаа юм. Пүрэв гарагт гэхэд, Орос улсад 1195 хүн нас баржээ.  Украинд 3 сая гаруй хүн халдвар авсан бол цар тахал дэгдсэнээс хойших хугацаанд 70 мянга гаруй нас баржээ.


Бусад улсад ч нөхцөл байдал сайнгүй байна. Европын хамгийн том эдийн засаг болох Германд өдөрт 34 мянга орчим хүн халдвар авсан тухай мэдээ иржээ.  Хөрш Австри улсад уг тоо эрчимтэй нэмэгдсээр байгаа учраас вакцин хийлгээгүй иргэдэд хязгаарлалтын хатуу арга хэмжээ авна гэдгийг эрх баригчид үгүйсгэхгүй байна.


Словакт өдөрт 6713 халдварын тохиолдол, Польшид 15,5 мянган тохиолдол бүртгэгдсэн нь 2021 оны 4 дүгээр сараас хойших хамгийн өндөр тоо юм.


Чех улсад гэхэд, зөвхөнн коронавирусний шинжилгээний хариу нь сөрөг гарсан, дархлаажуулалтад хамрагдсаныг гэрчлэх сертификаттай хүмүүст зоогийн газрууд үйлчлэх ёстой гэсэн журам гарснаас гадна маск заавал зүүх ёстой гэсэн хатуу шаардлага тавьж, хичээлдээ орохоос нь өмнө сурагчдаас шинжилгээ авч байна.


Ковидын эсрэг эмийг хэрэглэхийг зөвшөөрлөө


Ковид-19-ийн өвчлөлийн шинж тэмдгүүдийг зөөлрүүлдэг анхны эмийг эмчилгээнд хэрэглэхийг Их Британийн холбогдох байгууллага зөвшөөрчээ.


Молнупиравир гэдэг нэртэй энэ эмийг шинжилгээний хариу нь эерэг гарсан, өвчнийг хүндрүүлдэг эрсдэлт хүчин зүйлүүд болох илүүдэл жин, 60-аас дээш настай, чихрийн шижин, зүрх-судасны өвчний аль нэг нь илэрсэн хүмүүст зориулан гарган авчээ. 


Их Британийн Эм, эмнэлгийн хэрэгслийг зохицуулах агентлагийн мэдэгдсэнээр, уг эм нь аюулгүй бөгөөд хөнгөн ба дунд зэргийн хэлбэрээр өвчилсөн хүмүүс эмнэлэгт хүргэгдэх, амь насаа алдах эрсдэлийг бууруулдаг байна. Шинжилгээний хариу эерэг гарсан даруйд, өвчилснөөс хойш 5 хоногийн дотор эмийг хэрэглэвэл үр дүнтэй гэдгийг зөвлөжээ. Өнөөдрийг хүртэл судсанд тариа хийх байдлаар Ковид-19-ийн хүндрэлийг бууруулж байсан бол одоо эмийг ууж хэрэглэх боломжтой боллоо.

Ridgeback Biotherapeutics ба Merck гэдэг хоёр компанийн хамтран гаргаж авсан уг эм вирусний үржлийг зогсоосноор өвчин хүндрэх магадлалыг бууруулдаг байна.


“Өнөөдөр бол манай улсын хувьд түүхэн өдөр. Их Британи улс дэлхийд хамгийн түрүүнд гэртээ ууж хэрэглэж болох ковидын эсрэг эмийг бүртгэн авч зөвшөөрлөө” гэж тус улсын Эрүүл мэндийн сайд Сажид Жавид мэдэгдсэн байна.


Merck компанийн захирал Роберт Дэвис хэлэхдээ “молнупиравир эмийг хүлээн зөвшөөрсөн нь тэргүүний технологийг ашиглан эм, вакцин гарган авах талаар идэвхтэй ажиллаж буй манай компанийн хувьд асар том амжилт юм. Энэ эмийг дэлхийн өнцөг булан бүрт байгаа өвчтөнүүдэд аль болох ойрын хугацаанд хүргэхийн төлөө бид ажиллах болно” гэлээ.


АНУ: 1 дүгээр сарын 4 хүртэл 84 сая хүнийг вакцинжуулна


Ковид-19-ийн эсрэг вакцинжуулалтын тал дээр хатуу шаардлага тавьж, үүнтэй холбоотой дүрэм журмыг ирэх оны 1 дүгээр сарын 4-нөөс эхлэн мөрдөнө гэдгээ Жо Байдены засаг захиргаа мэдэгдлээ.

Тухайн өдрийг хүртэлх хугацаанд 100-аас дээш хүнтэй бүх компани ажилтнуудаа вакцинжуулалтад бүрэн хамруулсан байх ёстой. Мөн эмнэлэг болон төрийн өмчийн компаниудын бүх ажилтан, албан хаагчид вакцин хийлгэсэн байх ёстой ажээ. Ингэснээр уг журмын дагуу тус улсын ажиллах хүчний 2/3 нь буюу 84 сая хүн дархлаажуултад хамрагдах юм.


Улмаар 2022 оны 1 дүгээр сарын 4-нөөс хойш зөвхөн вакцинжуулалтад хамрагдсан эсвэл шинжилгээний хариу нь сөрөг гарсан хүмүүст ажил эрхлэхийг зөвшөөрнө. Гэхдээ тэд өөрийнхөө зардлаар долоо хоног бүр шинжилгээ өгч байх ёстой аж. Байдены энэ шийдвэрийг Бүгд Найрамдах намынхан “вакцинжуулалтыг дарангуйллын аргаар явуулах гэж байна” хэмээн шүүмжилжээ.


БНХАУ: Олимпын өмнө бэлэн байдлын зэргийг өндөржүүлэв


Бээжин хотод 100 хоногийн дараа эхлэх Өвлийн Олимпын тоглолтын өмнө Хятад улсын хил гаалийн хяналтын цэгүүдийг өндөржүүлсэн бэлэн байдлын зэрэгт шилжүүлсэн ба хязгаарлалтын нэмэлт арга хэмжээнүүдийг авч магадгүй байна. 10 дугаар сарын дунд үеэс хойш тус улсад коронавируст халдварын 700 тохиолдол бүртгэгджээ. Энэ бол тус улсын хүн ам, нутаг дэвсгэрийн хэмжээтэй харьцуулахад, мөн Европ дахь халдварын тоотой харьцуулахад өчүүхэн цөөн юм. 



Гэсэн хэдий ч тус улсын эрх баригчид халдварын тохиолдлыг 0 болгох бодлого баримталж байгаа бөгөөд үүний тулд хамгийн хатуу арга хэмжээнүүдийг авсаар байна.


Цар тахлын цаашдын өрнөлийн 4 хувилбар


7 дугаар сарын сүүлчээр "Lancet" сэтгүүлд нэгэн өгүүлэл нийтлэгдсэн бөгөөд түүнийг хамтран бичсэн Европын шилдэг 30 эмч нар коронавирусний цар тахал ойрын сар, жилүүдэд ямархуу байдлаар дэгдэх вэ гэдэг талаар өөрсдийн дүгнэлтийг хийж, үйл явцын өрнөлийн талаар 4 хувилбарыг дэвшүүлжээ. Тэдний санааг зовоож буй гол зүйл бол “ойрын 3-5 жилийн дотор цар тахал дарагдах уу?” гэсэн асуултанд өгөх хариу.   


Хамгийн эхний хувилбар бол Covid-19 гэдэг өвчнийг манай гараг дээр байхгүй болтол нь уг үндсээр нь устгах (eradication) явдал юм. Одоогоос 50 жилийн өмнө хүн төрөлхтөн салхин цэцэг /оспа/ өвчнийг бүрмөсөн дарсантай нэгэн адилаар.


Гэхдээ үүний тулд вакцин хийлгэсний дараа ба халдвар аваад эдгэсний дараа тогтсон дархлаа нь хүчтэй, удаан хугацаанд үргэлжилж, дахин халдвар авахаас болон түүнийг цааш тархаахаас сэргийлэн хамгаалж байх ёстой.  


Харин өнөөгийн нөхцөл байдлыг ажваас, хамгийн бодитой, ойрын хугацаанд хэрэгжүүлж болохоор хувилбар нь халдварыг хөөн зайлуулах (elimination) явдал болж байна. Өөрөөр хэлбэл, бүх нийтийн дархлаажуулалтыг явуулж, маш хатуу хязгаарлалтын арга хэмжээ авснаар тухайн улсад халдварын тоог 0 хүртэл бууруулна гэсэн үг. Хүүхэд ахуйд нь хүмүүсийг вакцинжуулалтад хамруулснаар улаан бурхан өвчнийг хяналтанд авч чадсан нь үүний жишээ мөн. Коронавирусний цар тахлын үед түр хугацаанд ч атугай ийм амжилтанд хүрсэн улсууд гэвэл, Австрали, Вьетнам, Хятад, Шинэ Зеланд, Сингапурыг нэрлэж болно.  


Дараагийн III хувилбар бол - вирустэй зэрэгцэн амьдрах (cohabitation). Өөрөөр хэлбэл, цаашдаа шинээр гарган авах вакцинууд ковид-19 өвчин хүндрэх, нас барахаас хамгаалж чадах хэмжээнд хүртэл боловсронгуй болсноор коронавирус үхлийн аюул учруулахаа больж, ердийн ханиад болж хувирна.


Цар тахлын өрнөлийн 4 дэх хувилбар бол өргөн хүрээтэй тархалт буюу англиар conflagration юм.  Хэрвээ вакцины хүрэлцээ, түүний сөрөг нөлөө эсвэл хувь хүн өөрөө хүсэхгүй байх зэргээс шалтгаалан манай гарагийн хүн амын ихэнх нь вакцинжуулалтад хамрагдаж чадахгүй тохиолдолд коронавирус мутацид орсноор цар тахлыг хяналтаас алдах магадлалтай.


Б.Адъяахүү

Эх сурвалж: ВВС   

 

 

 

 

ГЭМ ЗЭМ БА ШИНЭ ТЕАТР

Улаанбаатар /МОНЦАМЭ/. 


Саяхан “Central” телевизийн “Гарчиг” нэвтрүүлгийн “Алгасаж болохгүй” дугаарт зохиолч Г.Аюурзана, орчуулагч Ц.Гомбосүрэн нар Оросын их зохиолч Ф.М.Достоевскийн “Карамазовын хөвүүд” романы тухай ярилцсан билээ. Нэвтрүүлгийн эхлэлд Г.Аюурзана Америкийн зохиолч У.Фолкнер тус романыг уншихдаа дурын хуудсыг сөхөөд эхлүүлчихдэг, тэгснээ номоо хаачихна. Дараагаар зав чөлөөндөө дахин нэг дурын хуудсыг сөхөх маягаар хэдэн зуун удаа уншсан тухай жишээг хүүрнэдэг. Энэ нь яг л ганц хүний жүжгийн үйл явдал шиг төсөөлөгдөж байв. Ер нь Ф.М.Достоевскийн “Карамазовын хөвүүд”, “Гэм зэм”, “Маанаг” зэрэг романуудын үр нөлөөгүйгээр XX зууны хүүрнэл зохиолын дээд түвшний чиглэл, өнөөдрийн утга зохиолын сэтгэлгээний аливаа ололт, амжилтын тухай ярих боломжгүй билээ. Мөн Ц.Гомбосүрэн орчуулагчийн хэлсэнчлэн “Хорвоогийн уншигчдыг Достоевскийг уншсан, уншаагүй гэж хоёр хэсэгт хуваана хэмээн та нөхдийн нэг нь хэлсэн байх” хэмээсэн нь зүгээр ч нэг наргиан, ёжлол төдийхнөөр хүлээж аваад өнгөрүүлчих үг биш болов уу. Ийнхүү эл алдарт зохиолчийн бүтээлүүдийг социализмын өмнөх үеүдэд хэн орчуулж, олон нийт өөрсдийн эх хэлээр хэзээ, хэрхэн Ф.М.Достоевскийтой учрах нь тодорхойгүй явсан бол өдгөө түүний ихэнх зохиолууд уншигчдын хүртээл болжээ. Монголын ихэнх хэвлэн нийтлэгчид Ф.М.Достоевскийн номуудыг хэвлэн түгээж, шинэ орчуулга, өнгө дизайнтай дахин дахин хүргэсээр байна. Мөнхүү романых нь дүрүүд, тэдгээрийн ёс зүйн үзэл санаанууд өнөөгийн нийгэмд ч тод харагдана. Мөнхийн бүтээл гэдэг хэзээ ч хуучирдаггүй ажээ.


Тэгвэл өдгөө Улаанбаатар хот дахь Оросын шинжлэх ухаан, соёлын төв болох “Русский дом” дэргэдээ Монголын уран бүтээлчидтэй хамтран “Орфей” театрыг байгуулж нээлтийг нь Ф.М.Достоевскийн “Гэмт хэрэг ба ял шийтгэл” романаас сэдэвлэсэн “Гэм зэм” нэрт жүжгээр хийхээр болжээ. Сонголтын хувьд гэвэл Монгол Улс, ОХУ-ын хооронд дипломат харилцаа тогтоосны 100 жилийн ой, нэрт зохиолчийн мэндэлсний 200 жилийн ойд зориулан олны хүртээл болгохоор шийдсэн нь энэ юм.


Өнөөдөр тус жүжгийн зохиолч, найруулагч, продюсэр, жүжигчид “Монсудар” хэвлэлийн газартай хамтран “Гэмт хэрэг ба ял шийтгэл” роман болон “Гэм зэм” жүжгийн нээлттэй өдөрлөг зохион байгуулав. Юун түрүүнд орчуулгын нэрийн тухайд “Монсудар” хэвлэлийн газрын захирал Р.Энхбат “Романы гол дүр болох Раскольников гэм хийгээгүй. Харин гэмт хэрэг хийсэн. Монголчууд хүүхдийн, өөрийн ухаангүй үйлдсэн буруу хэргийг л “гэм” гэж нэрлэдэг. Харин Раскольников өөрийн үзэл санааны төлөө хүн алсан учир гэмт хэрэг гэх нь зөв. Бид аливаа зүйл сонсогдох төдийд биш агуулгад ач холбогдол өгч зохиол бүтээлээ нэрлэх ёстой” хэмээн учирлав. Харин Ф.М.Достоевскийн оюун санааны оргил болсон таван гол романы орчуулагч Ц.Гомбосүрэн уншигчдад хоногшиж үлдсэн “Гэм зэм” нэрийг тус романд оноож анх дуун хөрвүүлсэн билээ.


ЗОХИОЛ




Уншигчид “Гэмт хэрэг ба ял шийтгэл” романыг хэрхэн жүжиг болгосон талаар хамгийн их сонирхож, “Орфей” театрын хэвлэлийн хуралд тус сэдвийг хөндсөн асуулт нэлээдгүй тавьж байсан билээ. Тэгвэл тус романы жүжгийн зохиолчоор утга зохиол судлаач, яруу найрагч Я.Баяраа, туслах зохиолчоор Э.Бүжинлхам нар ажиллажээ. Ер нь элдэв сул үйл явдлын өрнөлгүй, нэг ч сул дүргүй ийм нүсэр байгууламжийг задлаж, жүжгийн зохиол болгоно гэдэг дурын хүн шуугиад орчих ажил биш нь ойлгомжтой.


Энэ талаар “Гэм зэм” жүжгийн зохиолч Я.Баяраа “Алдарт зохиолч Ф.М.Достоевскийн 200 жилийн ой дахин тохиохгүй. Харин 300 жилийн ойг нь бидний ихэнх нь үзэхгүй байх. Тиймээс найруулагч М.Батболд “Энэ бол алдаж болохгүй агшин” гэж хэлсэн. Тэгэхлээр яалт ч үгүй алдаж болохгүй агшин мөн. Нөгөөтэйгүүр Б.Лхагвасүрэнгийн “Атга нөж”, Б.Цогнэмэхийн “Тэнгэрийн хүү” зэрэг туульсын жүжгүүдийг эс тооцвол ийм өргөн хүрээг хамарсан жүжиг сүүлийн 30 жил тоглогдоогүй. Энэ хүмүүс юуны төлөө цугласан гэхээр цаана нь Ф.М.Достоевский бий.


Харин жүжгийн зохиол болгосны хувьд бол аливаа нэг бүтээл юм уу ном төрөхөд редакц концепт, системд ордог шүү дээ. Үүнтэй адил бид багийн ажиллагаагаар зохиолын гол үйл явдал, үзэл санаануудыг ялгасан. Тэр дундаасаа зохиомж шийдлүүдийг мөн түүвэрлэж гаргасан гэх мэтээр зохиол бүтэх процесс маань өөрөө олон алхамтай байлаа. Бид үндсэн үзэл санаа, үндсэн элементүүдыг үлдээгээгүй гэж найдаж байна. Зохиолоос юу ч үлдээгээгүй мэт драматуркаа өрөхийг хичээсэн. Томоохон найруулагч, жүжгийн зохиолд хувиргагчдын жишээг барьж ажилласан. Зарим нэг дэд бүлэг, гогцоо үйл явдлууд орхигдсон байх магадлал бий. Гэвч гол үндсэн үйл явдлууд жүжгийн зохиолд орхигдоогүй гэдгийг баттай хэлж чадна” хэмээлээ.


Жүжгийн зохиол болгоно гэснээс тус роман бичигдэх үйл явдал нь ч бас жүжиг юм уу кино шиг адармаатай. Учир Ф.М.Достоевский “Мөрийчин”, “Гэмт хэрэг ба ял шийтгэл” зэрэг романуудыг бичих үеэр халаасандаа сохор зоосгүй, мөрийтэй тоглоомд донтогсдын нэг, талийгч ахынхаа их хэмжээний өрийг өөртөө өвлөж авсан нэгэн байв. Тиймээс тэрээр тухайн үеийн уран зохиолын хамгийн том сэтгүүл болох “Оросын шууданч”-тай гэрээ байгуулсан юм. Харин гэрээнд заагдсан хугацаа ойртсон ч Ф.М.Достоевский романаа бичээгүй, урьдчилгаагаа аваад үрчихсэн байлаа. Ийнхүү болзолт өдөр ойртоход дахин шоронгийн хаалга татахгүй тулд хурдан бичээч хөлслөн авсан гэдэг. Тэр нь хожим зохиолчийн гэргий болсон Анна Григорьевна бөгөөд 19 настай байжээ. Эхлээд “Мөрийчин”-г дуусгав. Үүний дараа “Гэмт хэрэг ба ял шийтгэл” роман ч энэ л байдлаар бүтсэн юм.

ТЕАТР





“Гэмт хэрэг ба ял шийтгэл” роман болон “Гэм зэм” жүжгийн нээлттэй өдөрлөгт Орфей театрын захирал, жүжгийн продюсер Т.Ариунчимэг, гавьяат жүжигчин Г.Урнаа, Д.Ганцэцэг, жүжигчин Д.Түвшинбаяр, Х.Цасчихэр зохиолч Я.Баяраа, Э.Бүжинлхам, туслах найруулагч Н.Энхмаа нар оролцсон юм. Тэд уншигч, үзэгчдийн сонирхсон асуултанд хариулж, “Гэм зэм” жүжгийн тасалбараар хоёр азтанг тодруулж шагналыг нь гардуулав.


Уг өдөрлөгийн гол зорилго нь жүжигчид, зохиолч, найруулагчидтай нээлттэй хэлэлцүүлэг өрнүүлэхээс гадна “Гэмт хэрэг ба ял шийтгэл” романыг жүжиг үзэхээс урьтаж унших сэдлийг өгөх, шинэ боломжийг бүрдүүлэхэд оршино. Тиймээс ч жүжигчид энэ удаад ур чадвар, арга техник гэхээс илүүтэй өөрсдийн сонгогдсон дүрийн ёс зүй, зан чанар, зохиолын онцлогийн талаар санал бодлоо хуваалцсан юм.




Ийнхүү МУГЖ Г.Урнаа “Мэдээж сонгодог зохиол учраас нийгэм, хүмүүсийн амьдралын өдөр тутмын үйл явдал бичигдсэн байдаг. Учир нь улс төр, зовлон зүдгүүрт амьдрал, хайр дурлал зэрэг нь нийгмийн аль ч үед оршиж ирсэн. Энэ бүгд “Гэмт хэрэг ба ял шийтгэл” романд бий. Түүний талаар найруулагч М.Батболдын “Дахин төрсөн хүн” гэж хэлсэн үг надад их таалагдсан. Арав гаруй жилийн өмнө би М.А.Булгаковын “Мастер Маргарита хоёр” романыг уншиж дахин төрж байлаа. Уншсан ном маань надад соён гэгээрэх, оюун бодол, үзэл санаагаараа дахин төрөх боломжийг олгодог. Одоо ч би “Гэм зэм” жүжигт тоглосноороо өөрийгөө дахин шинээр төрүүлэх гэж байна” гэлээ. Үнэхээр урлаг, уран зохиол хүний оюун санааг тэлж, амьдралд байх боломжгүй зүйлсийг мэдрэх, өөрийгөө шинээр харах боломжуудыг нээж өгдөг учир хүн төрөлхтөн урлагтай ойр явж, театрын үүд үргэлж онгорхой байж ирсэн биз ээ.


Харин энэ үед Гавьяат жүжигчин Г.Урнаа дараагийн удаад “Орфей” театрын хамт олон А.П.Чеховын “Цахлай” жүжгийг тайзнаа амилуулах тухай ам алдсан юм. Энэ тухайд продюсер Т.Ариунчимэгээс тодруулахад “Бидний хувьд тайзнаа тавигдаагүй олон сор бүтээлүүд бий. Мөн “Орфей” театр үргэлж Оросын сонгодог зохиолчдын бүтээлийг тайзнаа амилуулна. Тиймээс дараагийн жүжиг нь А.П.Чеховын “Цахлай” байх болно” гэв. Уг жүжиг өмнө нь Улсын Драмын эрдмийн театрын тайзнаа нэрт найруулагч асан Ч.Баатрын тавьснаар тоглогдож байсан билээ.


Жүжгийн найруулга, тайз засалтын хувьд тэд нууц хэвээр нь үлдээхийг хүссэн юм. Ямартай ч найруулагч М.Батболд хамгийн сүүлд Гётегийн "Фауст" жүжгийг хоёр дахь удаагаа үзэгчдэд хүргэхдээ гэрлийн сүлэлдээн, өнгөний өөрчлөлтүүдээр тайз, үзэгч хоёрыг нягт холбож өгсөн уран шийдлүүд ч анзаарагдаж байсан. Харин энэ удаад нээлттэй өдөрлөгт оролцсон "Гэм зэм" жүжгийн туслах найруулагч Н.Энхмаа "Юун түрүүнд бид постдрам гэж юуг хэлээд байна вэ гэдэгт тодорхой ойлголт өгөх нь зөв болов уу. Учир нь найруулагч М.Батболдын өмнөх жүжиг болох Гётегийн "Фауст" ч постдрам төрлөөр үзэгчдэд хүрсэн. Постдрам төрөл нь дан ганц сонгодог, эсвэл мюзикль байдаггүй. Үүн дотор бүх төрлүүд нэгддэг. Түүгээрээ ч ихээхэн онцгой. Бид дан ганц сонгодог жүжгээс гадна бүх төрөл жанрыг нэгэн дор цогцлоосон бүтээл үзэж яагаад болохгүй гэж. Тиймдээ ч шинэ үеийн теарт гээд байгаа юм" хэмээв. 




Өнгөрсөн жилийн сүүлээр хатуу хөл хорио тогтоох шийдвэр гарч Улаанбаатарын томоохон театрууд үүд хаалгаа барьсан. Гэвч энэ нь нэг талаар зохимжгүй үг. Учир нь тэд хөл хорионы үед ч жүжгийн бэлтгэлээ алгасалгүй явуулж, уран бүтээлээ тасралтгүй хийсээр байлаа. Уран бүтээлчид дайн самуун, цар тахал, байгалийн гамшиг зэрэг ямар ч нөхцөлд бүтээлээ үйлдвэрлэсээр ирсэн. Мөн сонгодог романыг жүжиг болгон тавих боломжгүй гэдэг үзэл санаа хэдэн арван жилийн өмнө үгүй болсон. Монголд ч тийм үзэл санаа амьд хэвээрээ бус болов уу гэж найднам. Дахин нэг шинэ театр ийнхүү Монголд үүдээ нээж байна. Та морил!


Гэрэл зургийг | Н.Батбаяр
Өнгө, эвлүүлэг | Ч.Од