ТОЙМ
Үндэсний урлаг
“Дэлхийн кино урлаг сэдвийн хомсдолд орсон. Тиймдээ ч, нэг бол хүний ой ухаанд багтамгүй хачин жигтэйг ургуулан бодох, нөгөө бол өнгөрсөн түүх рүүгээ явахаас өөр сонголтгүй шахам болж байна. Энэ “гацаа”-г гаргахад Монголын түүх соёл, монголчуудын амьдралын хэв маягийг дагасан сэдвүүд үүнийг баяжуулах боломжтой” хэмээн Францын нэрт найруулагч Жан Жак Ано хэлжээ.

Энэ үг зөвхөн кино бус үндэсний урлаг, Монголчуудын сэтгэлгээний цар хүрээ, шашин шүтлэг, нүүдлийн аж ахуйн сэдэвтэй нягт холбогддог бүхий л урлагийн төрөлд хамаарна. XIX болон XX дугаар зуунд соёл иргэншлийн зааг гэх ойлголт урлагт маш хүчтэй нөлөөлсөн. Өдгөө харин Монголчууд суурьшмал амьдралд шилжсэн ч нүүдэлчин ахуйн уламжиллаа хадгалсаар байгаа бөгөөд иргэншлийн зааг дээр оршин буй цөөн улсын нэг. Барууны соёл ихээр нэвтэрсэн ч өөрсдөө дорнын урлагийн соёлтой хэмээн нэрлэдэг. Мэдээж энэ цаг үед л үндэсний урлаг улам хүчирхэгжих нь гарцаагүй билээ.

2012 онд МУУГЗ Г.Цоггэрэл “Үндэсний дуу бүжгийн эрдмийн чуулга”-ынхаа нэрийг өөрчилж “Үндэсний урлагийн их театр” болгон өөрчлөх бодолтой буйгаа дурдаж байсан. Харин 2016 оны 11 дүгээр сарын 2-ны Монгол улсын засгийн газрын 129-р тогтоолоор “Монгол Улсын үндэсний урлагийн их театр” болсон билээ. Энэ үеэс тус театрын дахин нэг шинэ түүхэн хуудас эргэж эхэлсэн юм.

Театрын үе үеийн хамт олон түүхийнхээ бүхий л хугацаанд бүтээл туурвил, билэг авьяасаараа түмэн олныхоо бишрэл хүндэтгэлийг хүлээн, төр засгаараа гавъяа зүтгэлээ үнэлүүлсэн олон арван алдартныг төрүүлэн, үүсч хөгжсөн цагаасаа өнөө үеийг хүртэл улс орныхоо соёл, урлагийн нэгэн том төв болсоор байгааг уншигчид сайн мэднэ. Монгол орныхоо урлагийн үнэ цэнэ, үндэстнээ дэлхийд сурталчлан таниулах хариуцлагатай үүргийг тэд биелүүлсээр байна.



Монгол угсаатан, ястны утга соёлын өвийн сор дээжсийг сурталчлах, судлах, сургах хийгээд үйлчлүүлэгч, харилцагч түншүүдийнхээ эрэлт шаардлагад нийцсэн орчин цагийн болон дэлхийн сонгомол бүтээлийг урлах чадавхи бүхий өндөр боловсролтой хамт олны бүрдлийг нэгтгэсэн мэргэжлийн урлагийн төв байх нь тэдний өдөр бүр өмнөө тавьдаг зорилго нь билээ.

ҮНДЭСТНИЙ ХӨГЖИМ ДЭЛХИЙД

“WOMEX”, “WOMAD” зэрэг хөгжмийн томоохон наадамд Монголын туургатны хөгжмийн соёлыг сурталчилж МУ-ын "Эгшиглэн", "Бөртэ", Тува улсын "Хуун Хуур Ту" хамтлагууд, панкрок "Ятга" хамтлаг, БНХАУ-ын ӨМӨЗО-ны панк рок- Хангай, метал рок Есөн эрдэнэ, гранж рок “Tulegur gangzi” зэрэг уран бүтээлчид оролцсноороо аялан тоглолтоо тогтмол хийж олон улсад нэрд гарч буйг уншигчид мэднэ. Шалтгаан нь томоохон наадмуудад оролцож Европын орнуудад байгаа хөгжмийн агентлагт, бичлэгийн лебел, хөгжмийн бизнесийн компаниудтай гэрээ байгуулсанд оршиж байна.

Монголчууд үндэсний хөгжмийн арвин баялаг сан, уламжлалтай ард түмэн гэдгийг уншигчид мэднэ. Энэ дундаас ятга, морин хуур, либэ зэрэг хөгжим дэлхийд хэдийн алдаршиж, танил болсонтой маргах зүйлгүй. Биднийг энэ төрлөөр дэлхийд таниулж байдаг “Хөсөгтөн” хамтлагийн хөгжимчид ч энэ л театрын тайзтай салшгүй холбоотой. Харин тэд “Үндэсний урлагийн их театр”-ын уран бүтээлчид юм.



Өвөр Монголын хамтлаг, дуучид голдуу монгол ардын дууг шинээр найруулан дуулж, монгол хүний хоолойн чадал, ардын дуу дуулах донж маяг, монгол дууны зөөлөн уянгыг улам тодотгон олон улсад танигдаж байгаа юм.  Тиймдээ ч бид нүүдэлчдийн хөгжмийн соёлыг өвөрмөц арга барилаар илэрхийлсэн бүтээлүүдийг дэлхийн тайзан дээр дуулсаар байна.

Жишээ нь уран бүтээлч Н.Сайнхүү, Цахар Тугчийн Урна, болон “Yom & Wang Li”, Tulegur Gangzi, “Хөсөгтөн”, “Домог” зэрэг хамтлагууд нүүдэлчдийн хөгжмийн соёлыг өвөрмөц арга барилаар харуулснаар л олон улсын хөгжмийн компаниудад танигдаж, сонсогчдын зүрх сэтгэлийг татаж чадсан билээ.  

ГУРВАН САЯ ГАРУЙ МОНГОЛЧУУДЫН БИЕЛГЭЭ

Зууны манлай бүжиг дэглээч, АЖ, Төрийн шагналт Ц.Сэвжидийн нэрэмжит бүжгийн анги “Үндэсний урлагийн их театр”-т бий. Энэ том ай сав дотор МУГЖ А.Даваахүү, Ш.Одонтуяа, МУСТА А.Баярсайхан тэргүүтэй олон бүжигчид бий.

Монголчуудын баяр жаргал, амьдрал тэмцэл, ахуй байдал ёс заншлын илэрхийлэл болж, өнө эртнээс өнөөг хүртэл үе залган уламжилж ирсэн үндэсний уламжлалт бүжгийн ховор хосгүй төрөл болох бий, биелгээний уламжлал баруун монголчууд буюу Ойрадын олон ястаны дунд өвлөгдөн өнөөг хүрсэн байдаг. 



Энэхүү Монголчуудын уламжлалт бүжиг “Монгол Улсын соёлын биет бус өвийн ховор хосгүй өв”-ийн зэргэлэлд багтдаг бөгөөд 2009 онд ЮНЕСКО-гоос яаралтай хамгаалах шаардлагатай соёлын биет өвийн дэлхийн жагсаалтад бүртгэн тунхаглагласан билээ.

Биелгээнд монгол хүний ажил үйлс, зан үйл, хэв шинж, амьдралын агуулгыг бийлээч хүний сэтгэлийн хөдлөл, уран намбаар бийлж харуулдаг. Баруун монголын Урианхай, Торгууд, Дүрвэд, Баяд, Захчин, Казах, Хотон, Мянгадын биелгээ нь ахуй байдлын нийтлэг хэв шинжээрээ адил төстэй мэт боловч, хөдөлгөөн тус бүрдээ өөр өөр намба төрх, утгыг хадгалсан, өвөрмөц давтагдашгүй шинжийг агуулдаг.

Судалгаанаас үзэхэд эдүгээ Ойрадын олон ястны биелгээний язгуур шинжээр нь хадгалж үлдсэн билэг авъяастнуудын тоо цөөрөн цөөрсөөр байна. Үүнээс улбаалаад монголын олон ястны уламжлалт бүжиг, бий, биелгээний өөр өөрийн өвөрмөц онцлог, ялгаа зааг бүдгэрч ая, татлагууд мартагдаж  гээгдэхийн босгонд тулж буй тухай судлаачид онцлон ярьдаг.

Харин “Үндэсний урлагийн их театр”-ын уран бүтээлчдийн “Нүүдэл”, “Нарны домог” зэрэг бүжгэн жүжгүүд жуулчдын анхааралд өртөөд зогсохгүй, уламжлалт бий биелгээний өнөөдрийн хөгжлийг тодорхойлж чадсан билээ. “Нүүдэл” бүжгэн жүжиг нь төв азийн цээжин дээр хүн үүссэн цагаас эхлээд өнөө үе хүртэлх нүүдэлчдийн амьдрал дунд бий болсон өв уламжлал, соёл урлагийн дээжисийг хэрхэн уламжлаж ирсэн тухай хийгээд хэрхэн төрийхөө алтан соёмбыг бүтээн, анхны төрт улсаа бий болгосноос аваад дэлхийн талыг эзэлсэн эзэнт гүрэн байгуулсан тухай, цаашилбал агуу их хаад болон их соён гэгээрүүлэгч эрдэмтэн мэргэдийн тухай түүхийн товчоон хэлбэрээр тавьсан бүтээл байдаг. Харин “Нүүдэл” бүжгэн жүжиг нь эв нэгдэл, эрх чөлөөний билэгдэл юм. Энэхүү ардын бүжгийн жүжигт Алангуа эхийн ариун сургаалаар, багцалсан таван сум лугаа адил эвсэн нэгдэж эрч хүч, эрдэм авъяасаараа дайсанаа даран дархан цолоо мандуулан ард олноо амар жимэр аз жаргалтай болгож байгаа баатарлаг хөвгүүдийн тухай бүжгийн яруу тансаг хөдөлгөөнөөр дүрслэн харуулсан билээ.




Цаашилбал салбар бүрт “жинхэнэ урлаг” гэх тодотгол бий. Хувь уран бүтээлч өөрийн бүтээсэн зүйлээс өөрийгөө л эрж хайсан шинжтэй байдаг. Ийм л бүтээлүүдийг орчин үеийн “жинхэнэ урлаг” гэх тодорхойлолтонд нийцүүлдэг. Харин эртний Грек, Ромын уран бүтээлчид үндэстнээ л төлөөлж байв. Олон зуун жилийн элээсэн алдарт хөшөө баримал, сүм дуганы зургуудаас эртний Грек, Ромын олон овог аймаг, үндэстэн ястнууд л харагддаг. Тийм учраас үндэсний урлагаас монголчууд л харагдах ёстой. 
Тоймч Б.Алтанхуяг
 
 
 
 

Театрчилсан уншлага ба Кафка

Монголд анх удаа “театрчилсан уншлага” гэх тодотгол бүхий орчин үеийн театрын тайзнаа сонгодог зохиолын оршихуйн шинэлэг хэлбэр бий болж байна.  “Black Box”-ын хамт олон “Сартай уншлага”-ыг хоёр дахь удаагаа зохион байгуулснаар энэ нь маш амжилттай болж томоохон театр судлаач, шүүмжлэгчдээс онц дүн авсан юм.

Арга хэмжээг зохион байгуулж буй “Бид театрт хайртай” ТББ-ын залуус анх удаагийн “Сартай уншлага”-даа Г.Аюурзаны “Цасны роман”-ыг онцолж сонгосон билээ. Дэлхийн долоон хэлээр орчуулагдан олон сая уншигчдийн хүртээл болоод буй уг өгүүллэгийн талаар утга зохиол судлаач, шүүмжлэгч нар сонирхолтой таамгуудыг дэвшүүлдэг нь уг романыг сонгох шалтгаан болжээ. Тиймээс энэ үеэр уншлагын төгсгөлд утга зохиол судлаач, “Гэгээн Муза” наадмын шүүгч Х.Чойдогжамц урилгаар оролцож үзэгчдэд тус бүтээлийг болоод, театрчилсан уншлага гэх орчин үеийн театрын сонирхолтой хэлбэрийг зөв өнцгөөс харахад үзэгчдэд туслах зорилгоор яриа өрнүүлж байсан билээ.



Уг арга хэмжээ нь театрын шинэ төрөл болох уншлагын хэлбэрийг Монголд анх удаа амилуулж байгаагаараа онцлогтой. Энэ нь театрчилсан тавилттай бус харин сонгогдсон зохиолыг мэргэжлийн жүжигчин уншиж танилцуулдаг орчин үеийн театрын сонирхолтой хэлбэр юм. Ингэснээрээ уншигч үзэгчид хэн нэгэн найруулагчийн хийцэнд баригдахгүйгээр өөрийн дүгнэлтийг хийх боломжийг олгодогоороо давуу талтай.

Харин энэ удаад “Сартай уншлага”-аар экзистенциалист урсгалын томоохон төлөөлөгч хэмээгддэг Франц Кафкагийн “Хувирал” туужийг онцлон сонгожээ. Өглөө сэрэхдээ үзэшгүй муухай шавьж болон өрөөндөө сэрэх Грегор Замза хэмээх залуугийн сэтгэлзүй, гэр бүлийн тухай өгүүлэх уг туужаар нийгэм, хүний оршихуй, сэтгэлийн гүнд нуугдаж байдаг харгис үнэнүүдийн талаар өгүүлнэ. Бодит болон бодит бус үйл явдлыг хослуулсан энэ тууж одоогоос 102 жилийн өмнө анх хэвлэгдсэн бөгөөд үүнээс хойш шүүмжлэгч, судлаачид хэдэн зуун эсээ, анализ бичиж, өөр өөрийн таамгийг дэвшүүлсэн байдаг. 



Өнөө цагийн утга зохиол, урлагийн тухай олон тооны шүүмж судалгааны ажил бичсэн, “Таймс” сэтгүүлийн уран зохиолын хавсралтын тоймч Саймон Бисли “Замза шавьж болон хувирснаасаа илүү ажилдаа явж чадахгүй болсондоо л санаа зовж байгааг Кафка гол дүрслэл болгон авсан юм. Хэдийгээр цаадуул нь түүнийг жигшин зэвүүцэж байвч, тэрээр гэрийнхэндээ өөрийн байдлыг ойлгуулахаар чармайна. Эцэст нь үхэж л сая зовлонгоосоо ангижрах бөгөөд гэрийнхэн нь ч санаа амарч, салхинд гарахаар хөдөө явж байна” хэмээн үйл явдлыг товчлон өгүүлсэн байдаг.

Ихэнх судлаачид урлаг гэдэг нь “Тодорхой ур чадварыг ашиглан мэдлэг мэдээллээ буулгах явц буюу бүтээгдэхүүн” гэж үздэг. Харин толь бичигт “Бусдад үзүүлж болох гоо зүйн чанартай эд зүйл, орчин, туршлагыг өөрийн ур чадвар, төсөөллөө ашиглан бүтээх” гэж тодорхойлсон байдаг. Харин орчин үеийн театрын шинэ хэлбэр болох уншлагын төрлөөр Кафкагийн “Хувирал” туужийг тайзнаа амилуулсан нь урлаг гэх ухагдахууныг дахин шинээр томьёолж чадсан нь олзуурхууштай.



“Тагтаа” паблишингийн үүсгэн байгуулагчдын нэг Ж.Тэгшзаяагийн орчуулгаар “Хувирал” туужийг Я.Билгүүнсар тайзнаа уншиж, хийлч Б.Дариймаа сонгодог виолончель хөгжмөөр хөглөж өгөв. Хийлийн дотор эмтрүүлэм гунигтай, зарим үед түгшүүр зарлах мэт өнгөтэй, эрчимтэй аялгуу нь зохиолын хэмнэлтэй нийлнэ. Энэ үед зохиолын өгүүлбэр бүр нь үзэгчдийн сэтгэл рүү гулсан орж байх шиг санагдана. Зарим үзэгчид “Хөөрхий Грегор хөгжим ойлгодог шавьж байсан хэрэг үү” хэмээн дотроо эргэцүүцэлж байх шиг нүдээ анин, огт хөдлөлгүй сууж байлаа.

Харин модерн бүжгээр Грегор Замзагийн дүрийг тайзнаа амилуулсан Ё.Дамчаабадгар тус уншлагын нэгэн өвөрмөц оршихуй болж чадлаа. Бүжигчин залуугийн хурц хөдөлгөөний биежилттэй бүжиг, биеийн товойх булчин, судас шөрмөс нь хүртэл зохиолын дүрийг тайзнаа бүрэн төлөөлж байв. Гэтэл “Хувирал” туужид Грегор хэдийн шавьж болсон ч онцгой өрнөх үйл явдлын мөчүүдэд хөдлөх гэж оролдох тэр л заагт Ё.Дамчаабадгар хөдлөж эхлэнэ. Бусад үед Я.Билгүүнсар уншлагаа үргэлжлүүлэн, хийлийн гунигтай аяз эгшиглэх ба бүжигчин залуу огт хөдөлгөөнгүй хэвтсээр байдаг.

Мөнхүү залуу уран бүтээлч Б.Бат-Эрдэнэ шавьж болон хувирдаг хөөрхий залуугийн орыг дүрсэлсэн, утсаар хэрж тогтоочихсон мэт том цагаан ор тайзан дээр байрлана. Яг утас шиг харагдах тус хэрээснүүд зохиолын дүрийн өрөвдөлтэй оршихуй, гэр бүлийнхнийх нь хэврэг харилцааг дүрсэлсэн мэт санагдаж байлаа. Зохиолыг тайзнаа амилуулан уншсан Я.Билгүүнсар өөрийн эрхгүй нүдээ гараараа даран уйлж байсан бөгөөд олон ч үзэгчид нүдэндээ нулимстай харагдав. Энэ нь зохиолыг хөгжимийн ая, модерн бүжгийн хөдөлгөөнөөр дамжуулан үзэгчдийн зүрхэнд тулгаж аваачсаны илрэл мэт байв.

Ингээд Кафкагийн “Хувирал” туужийн театрчилсан уншлага  дээр хүрэлцэн ирсэн хүмүүсийн сэтгэгдлийг бичвэрийн төгсгөлд уншигчдадаа хүргэж байна.

“Black box” театрын эзэн, “Боролдой” студийн захирал, найруулагч, зураач С.Мягмар:

“Монголд анх удаа театрын орчин үеийн шинэ төрөл болох уншлагын хэлбэрийг бий болгож амжилттай зохион байгуулж буй “Бид театрт хайртай” ТББ-ын залууст талархаж байна. Кафкагийн “Хувирал” зохиолыг энд л илүүтэй ойлгож, мэдэрлээ. Энд хүрэлцэн ирсэн залуу судлаач, театрын мэргэжилтнүүдэд талархаж байна. Оюун ухааны хэрэгцээгүйгээр улс оршдоггүй. Үүнийг бидэнд бэлэглэсэн сартай уншлагын залуустай баярлалаа гэж хэлмээр байна”.



“Тагтаа паблишинг” хэвлэлийн газрын үүсгэн байгуулагч, орчуулагч Б.Баясгалан:  

“Гэрэл гэгээгээр халгисан зохиолыг хүмүүс яагаад ч хар бараан гээд байдаг юм, бүү мэд. Жаахан уй, гаслантай л байж мэднэ. Морин хийл тэр гасланг нь яасан ч айхтар өдөөдөг юм. "Тэр хөгжим ойлгодог амьтан юм гэж үү?" Модерн бүжигчин хүү Грегор Замзаг ёстой судас шөрмөснийхөө ширхэг бүрээр тоглож байна. Билгүүнсар гэж сайхан нэртэй жүжигчин ч дотор ортол уншлаа. Үнэ цэнтэй бүтээл гэдэг цагийн цагт шинэ хэвээрээ үлдэж чаддаг”.

 

Тоймч: Б.Алтанхуяг
 
 
 
 

Ким-Мүний түүхэн уулзалт: Солонгосын дайны төгсгөл ба бусад тохиролцоо
Умард Солонгос ба Өмнөд Солонгосын удирдагчид түүхэн уулзалт хэлэлцээ хийснийхээ дараа хамтарсан тунхаглал гаргаж “Солонгосын хойгийг цөмийн зэвсгээс бүрэн ангижруулах, тус хойгт түгшүүртэй байдлыг намжаахын тулд ердийн зэвсэглэлийг хорогдуулахын төлөө байгаагаа илэрхийлсэн” байна. Энэ бол баасан гарагт Панмүнжон тосгон дахь Энхтайвны ордонд болсон Ким Жөн Жүн, Мүн Жэ Ин нарын уулзалтын үеэр хийсэн гол тохиролцоо, тэдний уулзалтын гол үр дүн хэмээн дүгнэж болно.

Хоёр орны удирдагчид “Солонгосын хойгт дахин дайн дэгдэхгүй, энх тайвны шинэ эрин үе эхэлсэн” гэдгийг 80 сая солонгос үндэстэн ард иргэд болон дэлхий дахины өмнө ёслол төгөлдөр зарлан мэдэгдлээ.  Хоёр тал бие биенийхээ эсрэг дайсагнасан үйл ажиллагаа явуулахаа зогсооно гэж мэдэгдээд, энэ оны эцэс гэхэд Солонгосын дайныг дуусгах энхийн гэрээнд  гарын үсэг зурахаар тохиролцсон байна. 1953 онд хоёр Солонгос гал зогсоох гэрээнд гарын үсэг зурсан хэдий ч энхийн гэрээ байгуулах тохиролцоонд хүрээгүй учраас зарчмын хувьд өнөөдрийг хүртэлх 65 жилийн хугацаанд тус хоёр улс дайны байдалтай байсаар иржээ.  
 
Энэ удаагийн уулзалт нь хоёр Солонгосын удирдагчдын хувьд түүхэн дэх гуравдахь удаагийн дээд хэмжээний уулзалт юм. Өмнө нь, Умард Солонгосын удирдагч асан Ким Жөн Ил Өмнөд Солонгосын Ерөнхийлөгч асан Ким Дэ Жүн-тэй 2000 онд, Ерөнхийлөгч асан Но Мү Хён-той 2007 онд Пхеньян хотод тус тус уулзаж байсан билээ. Энэ удаад Ким Жөн Ун хэлэлцээ хийхийн тулд хоёр Солонгосыг тусгаарласан цэрэггүй бүсээр дамжин Өмнөд Солонгосын нутагт нэвтэрчээ.  Ингэснээр тэрбээр Өмнөдийн нутагт хөл тавьсан БНАСАУ-ын анхны удирдагч боллоо.

Хоёр удирдагчийн тохиролцсоны дагуу БНАСАУ ба БНСУ-ын зэвсэгт хүчний дээд удирдлагууд 5 дугаар сарын 15-нд уулзана. Харин ирэх намар Мүн Жэ Ин Умард Солонгост айлчлахаар болсон байна. 
Түүнчлэн хоёр тал БНХАУ, АНУ-ыг оролцуулсан гурван талт болон дөрвөн талт хэлэлцээг идэвхжүүлснээр гал зогсоох тохиролцоог энхийн гэрээ болгон өөрчлөх боломжтой гэж үзжээ. Үүний тулд хуурай газар, агаар, тэнгист сөргөлдөөн дайсагналаа зогсоохоор тохиролцлоо. Хоёр Солонгосыг зааглан тусгаарлаж буй цэрэггүй бүсийг энх тайвны бүс болгох хүсэл эрмэлзэлтэй байгаагаа Ким Жөн Ун, Мүн Жэ Ин нар илэрхийлсэн байна.
 
Уулзалтын үеэр БНАСАУ-ын удирдагч Ким Жөн Ун дахин пуужин хөөргөхгүй гэдгээ амлалаа. Умард Солонгосын тал ихэвчлэн үүрээр пуужингуудаа харвадаг бөгөөд цаашдаа пуужин хөөргөн туршихаа зогсоож, Ерөнхийлөгч Мүн Жэ Ин-ийг хар үүрээр сэрээхгүй хэмээн Ким Жөн Ун хошигноод амжсаныг The New York Post сонинд онцолжээ.   
 
Хоёр улсын Улаан загалмай нийгэмлэгүүд дайны үеэр салж хагацсан ахан дүүсийг уулзуулах асуудлаарх хэлэлцээг Японы түрэмгийлэгчдээс Солонгосын хойгийг чөлөөлсөн өдөр буюу 8 дугаар сарын 15-нд сэргээхээр тохиролцлоо. 

Түүнчлэн хоёр улсыг дамнасан орчин үеийн төмөр зам, авто зам тавих, тив дэлхийн чанартай спортын уралдаан тэмцээнүүд, тухайлбал энэ онд болох Азийн спортын наадамд хоёр улс хамтдаа оролцох зэрэг асуудлаар Мүн Жэ Ин, Ким Жөн Ун нар ярилцсан байна.

Өмнө нь болж байсан 2000 он болон 2007 оны дээд хэмжээний уулзалтуудын дараа гаргасан хамтарсан тунхаглалд ийм өргөн хүрээтэй асуудлуудыг тусгаж байгаагүй юм. Гэхдээ гал зогсоох тохиролцоог энхийн гэрээ болгон өөрчлөх, сонирхогч талуудыг оролцуулан гурван талт ба дөрвөн талт хэлэлцээ хийхэд бэлэн гэдгээ хоёр тал илэрхийлж байв. 

Үүнтэй холбогдуулан АНУ-ын Ерөнхийлөгч Д.Трамп хоёр Солонгосын уулзалтын үр дүнд сэтгэл хангалуун байгаагаа илэрхийллээ. “Солонгосын дайны төгсгөл ирлээ! АНУ болон Америкийн аугаа их ард түмэн Солонгост болж буй үйл явдлаар бахархах учиртай. Сайхан үйл явдлууд тохиосоор л  байна, гэхдээ зөвхөн цаг хугацаа л бүхнийг харуулна” хэмээн тэрбээр твиттер хуудсандаа жиргэснийг VOA агентлагийн тоймд онцолжээ. Үүний сацуу Д.Трамп хоёр Солонгос хоорондоо хэлэлцээ хийхэд хувь нэмрээ оруулсан БНХАУ-ын дарга Ши Жинпиньд талархал илэрхийлсэн байна.



Хоёр Солонгосын удирдагчдын уулзалт амжилттай болсонтой холбогдуулан БНХАУ-ын ГХЯ-ны хэвлэлийн төлөөлөгч Хуа Чуньин мэдэгдэл хийхдээ “Хоёр Солонгос улс төрийн маш чухал шийдвэр гаргасанд Хятад улс баяртай байна. Энэ бол даян дэлхийн энх тайвныг дэмжсэн түүхэн алхам мөн. Хоёр Солонгосын дээд хэмжээний уулзалт нь Солонгосын хойгт урт удаан хугацаанд энх тайвныг тогтоох эхлэл боллоо” гэлээ.

Шинжээчдийн дүгнэлт ба эргэлзээ

Улс орнуудын гаргасан албан ёсны мэдэгдлүүдийг үзвэл, хоёр Солонгосын дээд хэмжээний уулзалт амжилттай болсонд баяр хүргэж, “Солонгосын хойгт энхтайван тогтох эхлэл тавигдлаа” хэмээн сайшааж байна. Харин шинжээчдийн хувьд асуудлыг арай өөр өнцгөөс илүү өргөн хүрээнд харж, дүгнэлтүүдээ хийх нь мэдээж. 

Тухайлбал, энэ удаагийн уулзалт бол “хүйтэн дайн”-ы үеэс улбаатай хамгийн сүүлчийн сөргөлдөөнд цэг тавих гэсэн ээлжит оролдлого гэж Америкийн VOA агентлаг дүгнэсэн байна.

Солонгосын асуудлаар мэргэшсэн Оросын шинжээч Георгий Толорая-гийн үзэж байгаагаар, Солонгосын хойгийн аюулгүй байдлын асуудлыг америкчуудын оролцоогүйгээр шийдвэрлэх ямар ч боломжгүй. Түүний хэлснээр, Ким-Мүний уулзалт бол Ким-Трампын уулзалтын өмнөх “бие халаалт” учраас хоёр Солонгосын удирдагчдын уулзалт нь гол асуудлуудыг шийдэж чадахгүй. Учир нь, Солонгосын хойгийг цөмийн зэвсэггүй болгоно гэж өмнөд солонгосчууд хэчнээн хүслээ ч гэсэн тэд аюулгүй байдлын баталгааг Умард Солонгост өгч чадахгүй, иймээс уг асуудлаар Вашингтонтой тохиролцохоос өөр аргагүй. 

Сөүлийн Кукмин их сургуулийн профессор Андрей Ланьков-ын үзэж байгаагаар, энэ удаагийн уулзалт нь хоёр тал бие бие рүүгээ ойртож буйг бэлгэдэж буй үйл явдал бөгөөд уулзалтын үеэр “эрс эргэлт”-ийн шинжтэй шийдвэр гаргаагүй байна. “Цөмийн зэвсгийн асуудал бол Өмнөд Солонгос дангаараа толгой мэдэн шийдэх асуудал биш учраас тус улсын засгийн газар хэчнээн хүслээ ч гэсэн тухайн асуудлаар шийдвэр гаргаж чадахгүй. Нөгөөтэйгүүр, эдийн засгийн хамтын ажиллагааны талаар ч тохиролцох боломжгүй, учир нь ийм хамтын ажиллагаа нь НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөлийн хоригийг зөрчсөн хэрэг болно, тиймээс Мүн Жэ Ин хоригийг зөрчихгүй нь ойлгомжтой” гэж шинжээч ярилаа.  

ВВС агентлагийн тоймчийн дүгнэснийг үзвэл, хоёр Солонгосын удирдагчдын уулзалтын гол үр дүн, ач холбогдол бол Солонгосын хойгт дэгдэж болзошгүй байсан дайны аюулыг зайлуулж чадсанд оршино. Ким-Мүний уулзалт бол үр дүнг нь урьдчилан таамаглахын аргагүй урт удаан үйл явцын ердөө эхлэл нь юм.

Удахгүй Ким Жөн Ун, Дональд Трамп хоёрын уулзалт болно. Америкийн Ерөнхийлөгчийн цочмог түргэн зан авирыг тооцож үзэх юм бол энэ уулзалтын үр дүнг урьдчилан хэлэхэд тун түвэгтэй. Энэ уулзалтаар “төгс сайн шийдвэр” гарч, АНУ-ын зүгээс БНАСАУ-ыг хүлээн зөвшөөрч, хоёр улс дипломат харилцаа тогтоолоо гэж бодоход үүнийг Америкийн парламент батламжлах ёстой. Гэтэл ингэж баталгаажуулах хүртэл нэлээд зай бий.

Солонгосын хойгийг цөмийн зэвсэггүй болгох асуудал нь хэлэлцээг үргэлжлүүлэх гол урьдчилсан нөхцөл  болж байгаа. Гэтэл Ким Жөн Ун өөрийнх нь аюулгүй байдлын цорын ганц баталгаа болох цөмийн зэвсгээс сайн дураараа татгалзах уу гэдэг нь эргэлзээтэй. Асуудлыг энэ талаасаа нь авч үзэх юм бол, Солонгосын хойгийг цөмийн зэвсэггүй болгох тухай хоёр Солонгосын удирдагчдын мэдэгдлийг асуудлыг шийдэх “замын зураг” гэж үзэх нь юу л бол, харин зүгээр л “даян дэлхийд энх тайвныг мандуулах” гэсэн хийсвэр мөрөөдөл төдийд л тооцох болов уу гэж ВВС-гийн тоймд дүгнэсэн байна.  


 
Өмнөх хоёр уулзалтын үеэр энхтайванч мэдэгдэл гаргаж байсан хэдий ч тун удалгүй гэнэтийн цочир үйл явдлууд болж, Солонгосын хойгийн асуудлыг шийдвэрлэх итгэл найдвар хөсөр хаягдаж байсныг зарим ажиглагчид сануулан дурдлаа.  Тухайлбал, 2000 онд болсон уулзалтаас хоёр Солонгосыг энх тайвнаар нэгтгэх тухай тунхаглал баталсан бол үүнээс ердөө нэг сарын дараа Умардын удирдагч асан Ким Жөн Ил Оросын Ерөнхийлөгчид В.Путинд хандан “бид атомын бөмбөгтэй болсон” гэж хэлж байжээ. 2007 онд болсон хоёрдахь уулзалтын үеэр хэлэлцсэн гол асуудал нь цөмийн зэвсэгтэй холбоотой байсан. Учир нь, 2005 онд Умард Солонгос цөмийн зэвсэгтэй болсноо зарлан мэдэгдээд, жил хагасын дараа цөмийн туршилт хийжээ. Умардын удирдагч асан Ким Жөн Ил, Өмнөдийн Ерөнхийлөгч асан Но Мү Хён нар тухайн үед цэргийн сөргөлдөөнийг зогсоох, Солонгосын хойгийг цөмийн зэвсэггүй болгох, Умард-Өмнөдийн хооронд энхийн гэрээ байгуулахыг бие биедээ уриалж байсан билээ. Гэтэл үйл явдал 2007 оноос хойш хэрхэн өрнөснийг бүгд мэдэж байгаа.

Эдгээр бүх уриалга гуравдахь удаагийн уулзалтаас гаргасан Хамтарсан тунхаглалд тусгалаа олсныг дээр дурдсан билээ. 

Энэ удаагийн уулзалтаар хоёр Солонгосыг энх тайвнаар нэгтгэх тухай асуудал бараг хөндөгдөөгүй гэж хэлж болно. Тэгээд ч ойрын үед энэ асуудал шийдэгдэхгүй гэдгийг шинжээчид хэлж байна. Сөүл ч тэр, Пхеньян ч тэр аль аль нь ийм огцом өөрчлөлтийг хийх хүсэлгүй байгаа бололтой. Хоёр Солонгосыг нэгтгэх нь нийгмийн өөр өөр тогтолцоотой хоёр орны хувьд дэндүү том цочрол /шок/ болно гэдгийг ВВС-гийн тоймд дурдсан байна.

Хоёуланд нь хожоотой алхам

Ким Жөн Уны хувьд, Пёнчаны Олимпын наадамд тамирчдаа оролцуулж, Хятадад айлчилж, цөмийн зэвсгийн болон пуужингийн туршилт хийхээс татгалзаж, хамгийн сүүлд өнгөрсөн баасан гарагт Өмнөд Солонгосын Ерөнхийлөгчтэй уулзсан нь олон улсын зүгээс ирж буй асар хүнд дарамт шахалтыг зөөлрүүлэх эхлэлийг тавьж чадлаа. Ингэснээр Д.Трамптай хийх хүнд хэцүү хэлэлцээний өмнө өөрийн байр суурийг бэхжүүлж чадсан нь залуу хүн гэхэд Умардын удирдагч бол мэдрэмжтэй, чадварлаг улстөрч болохыг харуулсан.
 
Хоёр Солонгосын дээд хэмжээний уулзалт нь Өмнөд Солонгосын Ерөнхийлөгчид ч мөн “ашигтай” туслаа. Учир нь, уулзалт амжилттай болсноор Мүн Жэ Иний нэр хүнд өсч, түүний удирдсан баруун төвийн үзэлтнүүд 6 дугаар сарын 13-нд болох орон нутгийн сонгуульд консервативчуудыг ялах магадлал өндөр болж байгаа юм. Мүн Жэ Ин Умард Солонгостой эвлэрлийг тогтооно гэсэн уриатайгаар 2017 онд болсон Ерөнхийлөгчийн сонгуульд оролцож ялсан билээ.   

Б.Адъяахүү
Албан бус салбарын албан ёсны дүр төрх
Албан ёсны салбар байх, албан бус салбар байх хоёр нь өөр өөр ойлголт. Гэхдээ албан бус салбарыг  олон улсад албан ёсоор судлаад   50  орчим жил болж байгаа аж. Нэг үгээр хэлбэл албан ёсны болон албан бус салбар нэг зоосны хоёр тал  мэт  салгаж ойлгох аргагүй болсон бололтой.  Олон улсын хөдөлмөрийн байгууллага (ОУХБ), Олон улсын хөдөлмөрийн статистк (ОУХС)- ийн бага хуралаас удаа дараа  гаргасан шийдвэр, тэдний баримталж байгаа байр, суурь  гаргаж байгаа уриалга ингэж хэлхэд хүргэж байгаа юм.

Мэдээжийн хэрэг албан ёсны салбар нь мэдээлэл, тооцоо, судалгаа, нэр томъёо нь тогтмолжсон байдаг. Харин албан бус салбар нь тэр хэмжээнд хүрээгүй. Тиймээс тус  салбарыг ямар арга замаар албан ёсны болгох вэ гэдэг дээр олон улсын дээрх хоёр байгууллага одоогоор нэгдсэн жор хараахан гаргаж чадаагүй  гэж хэлж болохоор байгаа юм. Олон улсын хоёр байгууллагаас албан бус салбар, хөдөлмөр эрхлэлтийг  хэрхэн тодорхойлсоныг авч үзье.

Албан бус салбар: Албан бусаар хувиараа хөдөлмөр эрхэлж байгаа хүмүүс болон байгууллагуудыг албан бус салбар гэнэ (ОУХС –ын 15 дугаар бага хурал)
Албан бус хөдөлмөр эрхлэлт: Албан бус хоршоодын гишүүд, гэр бүлийн гишүүд хувийн хэрэгцээнд ашиглах бүтээгдэхүүн үйлчилгээг үйлдвэрлэгчид багтана (ОУХС –ийн 15 дугаар бага хурал) гэж тус бүр тодорхойлсон байх жишээтэй.

Манайд дээрх хоёр салбарыг өөрийнхөө хэмжээнд авч үзэн, Үндэсний статистикийн хороо (ҮС Х) ажиллах хүчний судалгаа (АХС)-ны хүрээнд  судалгаа хийдэг. Тухайлбал албан бус салбарт 2016 онд 159,7 мянган хүн ажиллаж байжээ. Тэдний 94,5 мянга буюу 59,2 хувь нь эрэгтэй, 65,2 мянга буюу 40,8 хувь нь эмэгтэйчүүд байна. Тэдний  76,7 хувь нь хот суурин газарт, харин  23,3 хувь нь хөдөөд  ажиллаж амьдарч байсан байх юм.

Харин 2017 онд тус салбарт ажиллагсдын тоо 223 мянга болж өсчээ. 127, мянга  буюу 57,4 хувь нь эрэгтэй байхад, 95,1  мянга буюу 42,6 хувь нь эмэгтэй гэж мэдээлжээ. Мөн албан бус салбарт хөдөлмөр эрхлэгчдийн 102 мянга буюу 45,7 хувь нь бөөний болон жижиглэн худалдаа, авто машин мотоциклийн засвар үйлчилгээний салбарт. Харин 44,7 мянга буюу 20 хувь тээвэр, агуулахын аж ахуй эрхэлдэг. Тэгвэл боловсруулах үйлдвэрт 36.6 мянга буюу 16.4 хувь нь ажиллаж байгаа ажээ. Манай улсын хувьд албан бус салбарт хандаж байгаа хандлага, хамрах хүрээ ингэс гээд хязгаарлагдах бололтой.

Харин олон улсын дээрх хоёр байгууллага  илүү өргөн хүрээнд авч үзэн  судлан тодорхойлсон байх юм.
Албан бус эдийн засаг: Хууль эрх зүй, түүнийг хэрэгжүүлэх зохицуулалтад албан ёсоор эсвэл бүрэн хамрагдаж чадаагүй, хувь хүн, аж ахуйн нэгжийн  явуулж буй  бүх төрлийн эдийн засгийн үйл ажиллагааг хэлнэ” (ОУХБ)
Албан бус салбар дахь аж ахуйн нэгжүүд: Хөдөө аж ахуйн бус салбарт бүртгэлгүйгээр тодорхой бүтээгдэхүүн үйлчилгээ худалдах, борлуулахаар үйл ажиллагаа явуулдаг  хувийн жижиг компануудыг хэлнэ (ОУХС –ын 15 –р бага хурал/)
Албан бус салбар  дахь хөдөлмөр эрхлэлт: Албан бус аж ахуйн нэгжид  байнгын болон түр цагаар ажиллаж байгаа бүх хүнийг оруулна (ОУХС –ийн 15 дугаар бага хурал)
Албан бус цалин хөлстэй хөдөлмөр эрхлэлт: Хөдөлмөрийн хууль тогтоомж, орлогын албан татвар, нийгмийн хамгаалал, халамжид хамрагдаагүй  бүх төрлийн хөдөлмөрийн харилцаа багтна (ОУХС-ийн17 дугаар бага хурал) гэхчлэн  тодорхойлсон байна.

Ямар ч улс оронд  энэ салбар ээдрээтэй түвэгтай замыг туулж яваа бололтой. Тус салбарт ажиллагчид бүртгэлгүй, үндэсний статистикт тооцогдоогүй байх  нь ердийн үзэгдэл, бүртгэлтэй ч нийгмийн хамгаалал, хөдөлмөрийн хууль тогтоомж, ажлын байран дахь хамгааллаас гадуур хоцордог. Түүнээс гадна хөдөлмөрийн бүтээмж орлого нь бага байдаг  онцлогтой  гэж олон улсын судлаачид тогтоожээ. Цаашдаа хүрсэн төвшинг нь хэвээр хадгалах,  дэмжлэг туслалцаа үзүүлэн албан ёсны салбар болгоход зорих ёстой гэнэ.Хэрэгжүүлэхэд өндөр өртөг зардал, дарамттай хууль эрх зүйн зохицуулалт албан бус салбарыг албан ёсны болгоход гол хүндрэл учруулдаг аж. Энэ нь албан бус салбар хүрээгээ тэлэх  гол нөхцөл болдог гэж судлаачид үздэг аж.    

Манайд албан бус салбарт 2016 онд ажиллаж байсан ажиллагсадын тоо 2017 онд нэмэгджээ. Түүний хамрах хүрээ ингэж нэмэгдэж байгаа нь тус салбарыг албан ёсны болгох талаар төрөөс хууль, эрх зүйн болон эдийн засгийн ямар ч дэмжлэг үзүүлэхгүй байгаатай холбоотой гэж ҮЭ-ийн байгууллагын төлөөлөл тайлбарлаж байна. 

Урт цагаар, бага цалинтай ажиллагчид   албан бус салбарт байдаг нь нэгэнт тодорхой болжээ. Албан бус салбарын албан ёсны дүр төрхийг нийслэлд байгаа задгай болон битүү захуудын хаяа, тодорхой байршлуудаас  харж болно. Тэр талаар энд дурьдах нь илүүц биз ээ.
                                                                                                                                                           Г. Эрдэнэбат

Ким-Трампын уулзалт Монголд болох магадлал
Дэлхий дахины анхаарлын төвд байгаа АНУ болон БНАСАУ-ын удирдагчдын уулзалт Монгол Улсын нийслэлд болж магадгүй тухай мэдээллийг гадаадын хэвлэлүүд сүүлийн өдрүүдэд олонтоо цацах боллоо.
Тов нь тодорхойгүй энэхүү “түүхэн уулзалт” яг хэзээ, хаана болох вэ гэдэг нь өнөөдрийг хүртэл тун бүрхэг байсан бол сүүлийн өдрүүдэд нууцлаг байдал арай ил болох төлөв анзаарагдаж эхлэв.
 
Гадаадын хэвлэлүүдэд уулзалт болж магадгүй газрууд гэдэгт Финланд, Швед, Швейцарь, Монгол Улс, Хятадын нийслэл Бээжин хот, Оросын Владивосток хот, Умард Солонгосын нийслэл Пхеньян, хоёр Солонгосыг заагласан цэрэггүй бүс дэх Панмүнжон тосгон зэрэг улс орон, хотуудыг оруулан нэрлэж байсан.

Финланд, Швед, Швейцарь гурвын хувьд 7000-8000 км-ийн хэт алсад орших учраас ложистикийн тал дээр тохиромжгүй гэж үзжээ. Газарзүйн байршлын хувьд Бээжин хот тохиромжтой боловч АНУ, БНХАУ-ын хооронд худалдааны дайн болох хэмжээнд хүртэл асуудал хурцдаж байгаа учраас Д.Трамп Хятадыг зорих нь юу л бол. Тэгээд ч АНУ, БНАСАУ-ын удирдагчид ойр ойрхон зайтайгаар Хятадад айлчилсан билээ. Түүнчлэн Сирийн болон бусад асуудлаар Орос улстай толхилцож байгаа америкчууд Владивостокт уулзалт хийх магадлал маш бага. Цэрэггүй бүсийн Панмүнжон сууринд уулзалтыг хийж болох боловч 27-ны өдөр хоёр Солонгосын удирдагч нэгэнт тэнд уулзчихсан учраас Д.Трампын хувьд өөрийн хийх гэж буй уулзалтын ач холбогдлыг бууруулахыг хүсэхгүй нь мэдээж. Пхеньянд уулзалтыг хийсэн тохиолдолд хэлэлцээрт оролцогч талуудын нэг нь давуу байдалтай болох учраас америкчууд ийм хувилбарыг шууд үгүйсгэсэн байж магадгүй. 

Ийм байдлаар өдөр өнгөрөх тусам дээрх жагсаалт хумигдсаар, “хасагдах шатнаас шалгарсан” Монгол ба Сингапур гэсэн хоёр улс тунаж үлдээд байгаа бололтой. Уулзалтыг хоёр улсын алинд нь хийх талаар АНУ, Умард Солонгосын тагнуулын албад  идэвхтэй зөвлөлдөж байгаа ажээ.  

Монгол

Монгол Улсад уулзалтыг хийж болох тухай санааг Ерөнхийлөгч асан Ц.Элбэгдорж анх дэвшүүлж, твиттер хуудсандаа “Монгол бол энэ уулзалтыг зохион байгуулахад хамгийн тохиромжтой, төвийг сахисан орон” гэж жиргэж байсан билээ. Улаанбаатар хотод Ким-Трампын уулзалтыг хийх боломжтой талаарх өөрийн бодлыг  тэрбээр хуваалцахдаа гол таван шалтгааныг дурдсан байна. Үүнд: юуны түрүүнд, манай улс бол АНУ, БНАСАУ-тай хоёулантай нь дипломат, найрсаг харилцаатай орон гэдгийг онцоллоо. Хоёрдугаарт, Улаанбаатар хотноо 2016 оны 7 дугаар сард Ази, Европ тивийн удирдагчдын дээд түвшний уулзалт болох ASEM SUMMIT 2016 амжилттай болж өнгөрснөөс гадна “Зүүн Хойд Азийн Аюулгүй байдлын асуудлаарх Улаанбаатарын яриа хэлэлцээ” хэмээх Монгол Улсын санаачилга нь тус бүс нутгийн яриа хэлэлцээний хүлээн зөвшөөрөгдсөн, чухал механизм болсон гэдгийг онцлон тэмдэглэжээ. Гуравдугаарт, Монгол Улс бол төвийг сахисан идэвхтэй бодлого баримталдаг орон бөгөөд энэхүү бодлогоос нь үүдэн манай улсыг “Азийн Швейцарь” хэмээн нэрлэдэг гэдгийг Ц.Элбэгдорж сануулан дурдсан байна.  Энэ талаар “Нью-Йорк таймс” сонинд “монголчууд өөрсдийгөө Азийн Швейцарь гэж төсөөлөх дуртай учраас улс төрийн хувьд уулзалтыг Улаанбаатарт хийх нь хамгийн тохиромжтой” гэж бичсэн байсныг олж харлаа. Дөрөвдүгээрт, газарзүйн байршлын хувьд Монгол Улс хамгийн тохиромжтой. Тавдугаарт, Монголын ард түмэн бол найрсаг зочломтгой хүмүүс, Монгол Улс бол гадааддаа дайсангүй, дотооддоо дайн самуунгүй, амгалан тайван орон гэдгийг Ц.Элбэгдорж дурдлаа.  



Түүнчлэн сар гаруйн өмнө Японы нийслэл Токио хотод төвтэй “The Diplomat” онлайн сэтгүүлд “Ким-Трампын дээд хэмжээний уулзалтыг Монголын нийслэл Улаанбаатарт зохион байгуулж болох найман шалтгаан”-ыг дэлгэрэнгүй дурдсан байсныг улс төр сонирхогчид хэдийнэ уншсан учраас давтан дурдах нь илүүц биз ээ. Мөн тухайн асуудлаар Ерөнхийлөгчийн Тамгын газрын дарга З.Энхболд АНУ болон БНАСАУ-ын дипломатчдад тодорхой санал тавьсан билээ.

Ингээд гадаад орнуудын зарим нөлөө бүхий сонинуудад Улаанбаатарт болох магадлалтай байгаа уулзалтын талаар юу гэж бичсэнийг сонирхоё. Эхлээд “Вашингтон Пост” сонины тоймчийн хийсэн дүгнэлтүүдийг товчлон сийрүүллээ.  

Уулзалтыг Монголд явуулах хамгийн энгийн шалтгаан бол тус улсын газарзүйн байршил гэдгийг тус сонинд онцолсон байна. Өмнөд Солонгос, Хятад, Орос улс нь гурвуулаа Умард Солонгосын хөршүүд боловч АНУ болон Умард Солонгосын хувьд эдгээр гурван оронд уулзалтыг хийхгүй байх улс төрийн шалтгаан бий.

Нөгөөтэйгүүр, Европ эсвэл Зүүн Өмнөд Ази зэрэг алс холын газар орон руу явах нь Умард Солонгосын талд томоохон асуудал үүсгэнэ. Ким Жөн Ун эцэг шигээ онгоцоор нисэхээс айдаггүй юм аа гэхэд Зөвлөлтийн үед үйлдвэрлэж Умард Солонгост нийлүүлсэн онгоцууд нь холын аялалд тохиромжгүй байж магадгүй юм. Ийм учраас хамгийн зохимжтой хувилбар бол хуягласан галт тэргээр зорчих явдал. Ким Жөн Ун өнгөрсөн сард эцэг болон өвөг эцгийнхээ нэгэн адилаар галт тэрэг хөлөглөн Бээжинд айлчлахдаа Хятадын Дандонг, Шэньян гэсэн хоёр хотоор дайрч өнгөрсөн билээ. Галт тэргээр аялах нь тав тух хийгээд аюулгүй байдлын үүднээс тун тохиромжтой. Энэ үүднээс харах юм бол, Монгол Улс яах аргагүй давуу талтай. Тодруулбал, Хятад болон Оросоор дайрч Улаанбаатарт очих боломжтой гэсэн үг.   

Гэсэн хэдий ч Монголын энэ том давуу тал нь сул тал болж хувирч магадгүй гэдгийг “Вашингтон Пост” дурджээ. Учир нь, Умард Солонгосоос Монгол руу галт тэргээр зорчих боломжтой боловч энэ нь хурдан шуурхай бөгөөд ая тухтай аялал болж чадахгүй байж магадгүй .

Энэ замаар өмнө нь аялж байсан Канадын Бритиш Колумбын их сургуулийн докторант Ж.Мэндээгийн ярьснаар бол, Пхеньянаас Бээжин хүртэл 25 цаг, тэндээсээ Улаанбаатарт хүрэхэд 30 цагийн хугацаа зарцуулах аж. Монгол, Хятад хоёрын төмөр замууд царигийн зөрүүтэй учраас галт тэргийг нэг царигаас нөгөөд шилжүүлэхэд хэдэн цагийн хугацаа орж магадгүй. Харин Орос, Монгол хоёр царигийн зөрүүгүй боловч Орос-Умард Солонгосын хил дээр мөн адил цариг шилжүүлэх асуудал үүснэ. 3 дугаар сард Бээжинд айлчлах үед нь Ким Жөн Унд зориулан хятадууд төмөр замаа чөлөөлж өгсөн боловч түүний хуягласан галт тэрэг маш удаан явж байлаа. Тэгэхээр Улаанбаатарт очихын тулд дээрхээс илүү урт хугацаа зарцуулж магадгүй юм.

Үүний сацуу, уулзалтыг Монголд зохион байгуулахад нөлөөлөх улс төр, геополитикийн шалтгаанууд бий гэдгийг “Вашингтон Пост” сонинд дурджээ.

Солонгосын дайны үеэр олон зуун хүүхдийг Монгол Улс хүлээн авч, өсгөн бойжуулснаас гадна Умард Солонгосыг хүлээн зөвшөөрсөн хоёрдахь улс нь Монгол байлаа.

Хэдийгээр НҮБ-ын хориг үйлчилж байгаа боловч Монголын Гадаад хэргийн сайд Д.Цогтбаатар хоёр сарын өмнө Пхеньянд айлчилсан, “Хүйтэн дайн”-ы үед хоёр улс холбоотнууд байсан ба хоёулаа коммунист засаглалтай байсан, Кимийн өвөг эцэг нь Монголд айлчилж байсан гэх зэрэг баримтуудыг “Вашингтон Пост” сонинд сөхөн дурдсан байна

Харин “хүйтэн дайн” дууссаны дараа буюу 1990 онд Өмнөд Солонгосыг Монгол Улс хүлээн зөвшөөрсөн нь Монгол-Умард Солонгосын харилцаанд бага зэргийн хүндрэл үүсгэсэн боловч хоёр улс уламжлалт дотно харилцаагаа хэвээр хадгалж чадсан билээ.

Үүний зэрэгцээ, Монгол Улс 1988 онд АНУ-тай дипломат харилцаа тогтоосноосоо хойш сайн харилцаатай байгаа. Төрийн нарийн бичгийн дарга асан Жон Керри 2016 онд Монголд айлчлах үеэрээ тус улсыг Хятад, Орос хоёрын дунд орших “ардчиллын баянбүрд” гэж нэрлэсэн удаатай. 

Гэхдээ санаа зовоох нэг асуудал байгаа нь Монголд суух элчин сайдаа АНУ өдийг хүртэл томилоогүй байгаа явдал юм. Дээд хэмжээний уулзалтыг зохион байгуулах нь АНУ-тай худалдааны харилцаагаа өргөжүүлэхийг хүсч буй Монголын хувьд анхаарлыг өөртөө татах нэг арга юм гэж “Вашингтон Пост “сонинд дүгнэн бичжээ.

Сингапур

Ким-Трампын уулзалтыг зохион байгуулахад тохиромжтой газрууд гэгдэж байсан улс орон, хотуудын дотроос Монгол, Сингапур хоёр тунаж үлдээд байгаа тухай Өмнөд Солонгосын “Korea JoongAng Daily” гэдэг өдөр тутмын сонинд бичсэн байна.

“Умард Солонгосын хувьд Сингапур гэхээсээ илүүтэйгээр Монголд уулзалт хийх сонирхолтой байна. Монголтой найрсаг харилцаатайгаас гадна тийшээ галт тэргээр хүрч очих боломжтой зэргийг Умард Солонгосын тал тооцсоны үндсэн дээр Монголд уулзалтыг хийхийг хүсч байгаа бололтой. Харин Монголын нийслэл Улаанбаатарын дэд бүтцийг  АНУ-ын тал “тааруу” гэж үнэлээд Сингапурт уулзалтыг зохион байгуулах сонирхолтой байна” гэж Өмнөд Солонгосын сонинд бичжээ.   

 

Сингапур бол аюулгүй байдлын талаас уулзалт хийхэд тун тохиромжтой газар. Тус улс нь олон улсын асуудлаар хэт нэг талыг барьдаггүй учраас яриа хэлэлцээ хийхэд “төгс тохирох” газар мөн гэдгийг Сингапурын “The Straits Times” сонинд дурдсан байна. Сингапурчууд бол өндөр дээд хэмжээний чухал уулзалтыг зуучлан зохион байгуулж байсан туршлагатай хүмүүс. Тухайлбал, 2015 онд Хятадын удирдагч Ши Жинпинь, Тайваний удирдагч асан Ма Ин Жэ нар анхны уулзалтаа Сингапурт хийж байлаа.  

Гэсэн хэдий ч уулзалтыг Сингапурт зохион байгуулах тохиолдолд газарзүйн хүчин зүйлээс шалтгаалан хүндрэл үүснэ. Тодруулбал, тус улс руу онгоцоор очихоос өөр аргагүй. Ким Жөн Унд ЗХУ-ын үед үйлдвэрлэсэн ИЛ-62 гэдэг нисэх онгоц бий бөгөөд уг онгоц 10 000 км /6215 бээр/ алс газарт буулгүйгээр нисэх чадвартай боловч ийм хол газрыг хуучны загварын онгоцоор туулна гэдэгт шинжээчид эргэлзэж байгаа тухай “Нью-Йорк таймс” сонинд бичжээ. Уг онгоц 200 зорчигч тээвэрлэх хүчин чадалтай ба Кимд зориулан ажлын өрөө гаргаж, тусгайлан тоноглосон байна.



Мөн Их Британийн “Дейли Мэил” сонинд бичсэнийг үзвэл, Пхеньянаас Сингапур хүртэлх 5000 гаруй км зайг шатахуун дахин цэнэглэлгүйгээр туулах чадвартай ТУ-204 гэдэг хоёрын зэрэг нисэх онгоц Умард Солонгост байдаг аж. Уг онгоцыг тухайн цаг үед Боинг-757 онгоцны гол өрсөлдөгч гэж үздэг байжээ.

Сингапурт болж магадгүй уулзалтын талаар Азийн Нийгмийн бодлогын хүрээлэнгийн олон улсын аюулгүй байдал, дипломат бодлогын асуудал эрхэлсэн дэд ерөнхийлөгч Даниэль Рассель ярихдаа “Ким уулзалт хийхийн тулд ийм хол газрыг туулна гэдэг бол юу л бол, Ким Жөн Ун шиг хэмжээгүй эрхт удирдагч хүн улс орноо орхиод удаан хугацаагаар явна гэдэг бол эрсдэлтэй хэрэг” гэжээ. Кимийн хувьд, уулзалтыг Пхеньянд хийх хүсэлтэй байсан бол одоо Монголыг хамгийн тохиромжтой газар гэж үзэж байгааг тэрбээр дурдлаа.

Б.Адъяахүү 
Ким Жөн Уны түүхэн мэдэгдэл ба олон улсын хандлага
Өнгөрсөн бямба гарагаас /21/IV/ эхлэн БНАСАУ цөмийн болон пуужингийн туршилтуудаа зогсоож байгааг тус улсын удирдагч Ким Жөн Ун зарлан мэдэгдсэн нь олон улсын ажиглагчдын таамгийг “будилуулсан” бас нэгэн гэнэтийн содон үйл явдал байлаа. Учир нь, 5 дугаар сарын сүүлч эсвэл 6 дугаар сарын эхээр болж магадгүй байгаа АНУ-БНАСАУ-ын удирдагчдын уулзалтын үеэр дээрх туршилтуудыг зогсоох тухай асуудлыг хэлэлцэнэ гэж ихэнх ажиглагчид үзэж байсан юм.

Өмнө нь Ким Жөн Ун БНХАУ-д гэнэтийн айлчлал хийсэн нь мөн л ажиглагчдын гайхшралыг төрүүлж байсан билээ. Учир нь, Өмнөд Солонгос, АНУ-ын Ерөнхийлөгч нартай удахгүй уулзах гэж буй Умардын удирдагч нэг хэсэгтээ нам гүм байж, уулзалтын үеэр баримтлах тактикаа боловсруулах болов уу хэмээн олон улсын шинжээчид таамаглаж байсан билээ. 

Ким Жөн Ун цөмийн болон пуужингийн туршилтуудаа зогсоох шийдвэрийг гаргах болсноо тайлбарлахдаа “социалист эдийн засгийг цогцлоон байгуулах шинэ стратегийн бодлоготой уялдуулан цөмийн зэвсгийг хураах бүх нийтийн үйлсэд манай улс нэгдэж байна” гэлээ. Гэхдээ өөрийн цөмийн чадавхийг хадгалан үлдэнэ гэдгийг тэрбээр онцолсон байна. 

Өмнө нь БНАСАУ мэдэгдэхдээ “хэрвээ АНУ, Өмнөд Солонгос хоёр хамтарсан цэргийн сургуулилт хийхээ зогсоовол цөмийн зэвсэг туршихаа зогсооно” гэдэг байсныг уншигчид сайн санаж байгаа. Гэтэл энэ удаад ямар ч болзол нөхцөл тавьсангүй, тэр дундаа Америкийн цэргийг Солонгосын хойгоос гарга гэсэн шаардлага тавиагүй нь ажиглагчдын анхаарлыг ихэд татлаа.

“Цөмийн хэрэгслийг зэвсэглэлд хүлээн авах үйл явц дууссан учраас цөмийн туршилт хийх, дунд болон алсын тусгалтай баллистик пуужингуудыг турших хэрэгцээ шаардлага бидэнд байхгүй боллоо. Үүнээс үүдэн цөмийн туршилтын талбай ч үүргээ нэгэнт гүйцэтгэсэн” гэж Ким хэлснийг Солонгосын Төв цахилгааны мэдээний агентлаг /KCNA/ уламжиллаа. “Ард иргэдийнхээ амьдралын түвшнийг эрс дээшлүүлэхийн тулд улс орныхоо хүний болон материалын нөөцийг дайчлах, хүчирхэг социалист эдийн засгийг бий болгохын төлөө бид бүхий л хүчин чармайлтаа төвлөрүүлж байна. Социалист эдийн засгийг бүтээн байгуулахын тулд бид гадаад орчиндоо таатай нөхцлийг бий болгоно” гэж БНАСАУ-ын удирдагч онцолсон байна.

Эдгээр мэдэгдлээс харвал, Өмнөд Солонгос, АНУ-ын төрийн тэргүүн нартай уулзах үеэрээ Ким Жөн Ун улс орных нь эсрэг авсан эдийн засгийн хоригуудыг цуцлуулахаар шаргуу оролдоно гэдэг нь тодорхой байна.

Олон улсын хандлага

Ким Жөн Уны мэдэгдлийг дэлхий дахин нааштайгаар хүлээн авлаа. АНУ-ын Ерөнхийлөгч Д.Трамп твиттер хуудсандаа хамгийн түрүүнд “энэ бол Умард Солонгос төдийгүй дэлхий дахины хувьд тун сайхан мэдээ” гэж жиргэжээ. Тэрбээр дэлхийн дахины тусын тулд маш том тохиролцоог Ким Жөн Унтай хийж болохыг үгүйсгэхгүй байгаагаа 3 дугаар сард мэдэгдэж байсан билээ.  Үүний сацуу тэрбээр “Умард Солонгосын асуудлыг шийдтэл хол байна. Бүх зүйл шийдэгдэж ч магадгүй, шийдэгдэхгүй ч байж магад. Үүнийг цаг хугацаа л харуулна. Миний одоо хийж буй зүйлийг аль эрт хийх ёстой байсан” хэмээн тээнэгэлзсэн бодлоо илэрхийлэн жиргэсэн байх юм.

Өмнөд Солонгосын Ерөнхийлөгчийн Тамгын газраас гаргасан мэдэгдэлд “БНАСАУ-ын энэ шийдвэр нь Солонгосын хойгийг цөмийн зэвсгээс ангижруулах үйл явцад томоохон дэвшил гарсныг харууллаа. Энэ нь удахгүй болох хоёр Солонгосын Дээд хэмжээний уулзалт болон БНАСАУ-АНУ-ын Дээд хэмжээний уулзалт амжилттай болоход таатай нөхцлийг бүрдүүлнэ” гэж дурджээ.

Харин Япон улс эргэлзсэн байр суурьтай байна. Тус улсын Гадаад хэргийн сайд Таро Коно хэлэхдээ “Умард Солонгосын тал 2020 оноос өмнө цөмийн зэвсэггүй болсон байх ёстой. Тус улс ийм алхам хийхгүй бол хоригийг зөөлрүүлэх, цуцлах талаар ярихын ч хэрэггүй” гэжээ. Бодит байдал дээр цөмийн туршилтаас үнэхээр татгалзсан уу гэдгийг МАГАТЭ-гийн шинжээчид магадлах ёстой хэмээн Японы сайд онцолсон байна. 

Ким Жөн Уны гаргасан шийдвэрт талархалтай хандаж байгаагаа Хятадын ГХЯ-ны төлөөлөгч Лу Кан илэрхийлээд “БНАСАУ-ын удирдлага ард иргэдийнхээ амьдралын нөхцлийг сайжруулах, эдийн засгаа хөгжүүлэхэд гол анхаарлаа хандуулах эрмэлзэлтэй байгааг энэ шийдвэр илтгэн харууллаа” гэжээ.

Кимийн гаргасан шийдвэрийг Орос улс “дэлхий дахины хувьд цөмийн мөргөлдөөнөөс зайлсхийх боломж” гэж тодорхойлж байна. Тус улсын Холбооны зөвлөлийн Олон улсын асуудал эрхэлсэн хорооны дарга К.Косачёв фейсбүүк хуудсандаа бичсэнийг үзвэл “энэ асуудалд эцсийн цэгийг тавиагүй байгаа. БНАСАУ-ын хувьд цөмийн зэвсгийг үл дэлгэрүүлэх тухай Гэрээнд дахин нэгдэж, МАГАТЭ-тэй хамтын ажиллагаагаа сэргээх хэрэгтэй болох байх. Харин АНУ-ын зүгээс БНАСАУ-ыг доромжилж, түрэмгийлсэн хандлагаа зогсоох нь зүйтэй” гэжээ.

Шинжээчдийн дүгнэлтүүд

Улс орнууд ийнхүү байр сууриа илэрхийлж байгаа бол нөхцөл байдал тодорхойгүй байгаа учраас олон улсын ажиглагчид Кимийн мэдэгдлийн талаар дүгнэлт хийх гэж яарахгүй байна. Гэхдээ Оросын ШУА-ийн Алс Дорнодын хүрээлэнгийн Солонгосын судлалын төвийн шинжээч Ким Ён Ун-ы хийсэн дүгнэлтүүд нэлээд сонирхол татлаа.                                                                     

Түүний үзэж байгаагаар, Умард Солонгосын гаргасан шийдвэр бол баттай нухацтай шийдвэр мөн, учир нь, уг шийдвэрийг Солонгосын Хөдөлмөрийн намын Төв хорооны бүгд хурлаас гаргасан нь санамсаргүй хэрэг биш ажээ. 5 жилийн өмнө болсон бүгд хурлаас цөмийн зэвсэгтэй болох ба эдийн засгаа хөгжүүлэх зорилтыг нэгэн зэрэг хэрэгжүүлнэ гэсэн шийдвэр гаргаж байсан юм. Энэ удаад “цөмийн хамгаалалтын бамбай” бий болгох зорилт биелсэн учраас эдийн засгийн хөгжлийн бодлогод гол анхаарлаа хандуулахаар Ким Жөн Ун шийдсэн нь илт байна. Ийм шийдвэрийг гаргаснаараа тэрбээр Трамптай хийх уулзалтад “энх тайвныг цогцлоогч” гэсэн имижтэйгээр ирэх аж. Ингэснээр Орос, Хятад хоёрын дэмжлэгийг авсан Умард Солонгосын удирдагч маш ухаалаг дипломат алхам хийж чадлаа гэж Оросын шинжээч дүгнэжээ. Түүний үзэж байгаагаар, удахгүй Д.Трамптай хийх уулзалтын үеэр Ким Жөн Ун дахиад хэд хэдэн буулт хийж, Солонгосын хойгийг цөмийн зэвсэггүй болгоход чиглэсэн Трампын саналуудыг хүлээн авах болов уу.  
    
Харин барууны тоймчдын дүгнэлтүүдийг ерөнхийд нь сийрүүлбэл, Умард Солонгос улс нэгэнт бүрэн хэмжээний цөмийн зэвсэгтэй болчихсон учраас одоо түүнийгээ улам боловсронгуй болгохын тулд газар дор турших шаардлагагүй болсон байж магадгүй аж. Жишээ нь, 1998 онд Энэтхэг, Пакистан хоёр 6 удаа цөмийн зэвсгийн туршилт хийснээр цөмийн зэвсэгтэй гүрнүүдийн эгнээнд багтсан ба түүнээс хойш дахин ганц ч удаа туршилт хийгээгүй билээ.



Кимийн мэдэгдэлд “Солонгосын хойгийг цөмийн зэвсгээс ангижруулах” талаар ганц ч үг алга байгааг барууны ажиглагчид анзаарсан байна. Кимийн мэдэгдлийн өнгө аяс нь цөмийн зэвсгээсээ ангижрахыг хүсэхгүй байгаа цөмийн зэвсэгтэй улсын төрх байдлыг харуулж байна хэмээн цөмийн зэвсгийг устгах асуудлаар мэргэшсэн Америкийн судлаач Анкит Панда дүгнэжээ. Түүнээс гадна, баллистик пуужин туршихаа зогсооно хэмээн Пхеньян 1999 онд зарлан мэдэгдэж байсан боловч 2006 онд туршилтаа сэргээсэн гэдгийг тэрбээр санууллаа.

Сүүлийн хэд хоногт Ким Жөн Ун нутгаасаа анх удаа гарч Бээжинд айлчилсан нь тэрбээр улс орноо итгэлтэйгээр захирч, ар талд нь санаа зовох зүйл үгүй гэдгийг харуулсан явдал юм. Үүний сацуу цөмийн болон пуужингийн туршилт хийхээ зогсоох тухай зарлан мэдэгдсэн нь улс орноо хамгаалах “цөмийн бамбай”-г нэгэнт бий болгож чадсан гэж үзэж өөртөө итгэлтэй байгаагийн илрэл гэж А.Панда дүгнэсэн байна.

Б.Адъяахүү

Монголын газар, шороо монгол хүний өмч
Улсын үндэс газар гэж өвөг дээдэс хэлсэн байна. Тэгвэл газар хэний өмч вэ гэдэг асуулт урган гарч ирнэ. Монголчуудын хувьд өмчийн газартай болсон богинохон түүхтэй. Ердөө 2002-2018 он буюу 15 жил.  Гэхдээ энэ нь монголчууд цаг ямагт газрын үнэ цэнийг мэдэж байгаагүй гэж хэлж байгаа үг биш. Харин өргөн уудам нутаг, сөөм газрын төлөө үе үеийн ахмадууд халуун амь бүлээн цусаа урсгаж ирсэн байх юм.  Ийм үйл явдал, баатарлаг үйлсийн эздийг манай түүхийн альч хэсгээс авч үзэж болно. Тийм  учраас энэ талаар илүү олон үг нурших хэрэггүй. Харин иргэдэд газар өмчилсөн богинохон үйл явдал, өнгөрсөн хугацаанд юу болов гэдэг талаар цааш нь үргэлжүүлэх нь зөв гэж үзлээ.

"Монгол Улсын иргэнд газар өмчлүүлэх тухай" хууль 2002 онд батлагдан, 2003 оны 5-р сарын 1-ээс мөрдөгдсөн аж. Тус хуулийг 2008, 2013 онуудад  тус бүр таван жилээр сунгажээ. Улсын хэмжээнд энэ хугацаанд  570700 иргэн хуульд заасан хэмжээний өөрт ногдох ахуйн болон газар, тариалан жимс, жмисгэнэ хүнсний ногооны талбайг үнэгүй өмчилж авчээ. Газрын эздээс  170 мянга нь өмчөө  улсын бүртгэлд бүртгүүлж чадаагүй байгаа аж. Учир нь газар нь өмчлөгдөж улсын бүртгэлд орсны дараа үл хөдлөх хөрөнгийн бүртгэл хийдэгтэй холбоотой гэнэ.  Энэ нь улсын хэмжээний  газар өмчлөх эрх бүхий иргэдийн 18 хувь нь болж байгаа юм байна.

Нийслэлд  “Монгол Улсын иргэнд газар өмчлүүлэх тухай хууль”-ийг хэрэгжүүлэх ажлын хүрээнд  2003-2017 оны хооронд  нийт 187170 иргэнд 9905,04 га газрыг өмчлүүлжээ. Түүнээс   2003- 2007 оны хооронд  66564 өрхөд 3427,34 га газрыг өмчлүүлсэн байна. Харин  2008-2017онд 120606 иргэнд 6477,7 га газрыг тус тус өмчлүүлжээ. Энэ нь нийслэл хотын нийт иргэдийн 14,3 хувь нь  гэр бүлийн хэрэгцээний зориулалтаар газраа өмчилж авсан гэсэн үзүүлэлт юм байна. Иргэнд газар өмчлүүлэх үзүүлэлт нийслэлд улсын дунджаас догуур байгаа нь шинэ суурьшлийн бүсийн төлөвлөлт, инженерийн болон нийгмийн дэд бүтэц хөгжиж чадаагүйтэй холбон тайлбарлах юм билээ. Ийм зүйл өнгөрсөн хугацаанд хийсэн үү гэвэл хийсэн байна. Гэхдээ хөрөнгийн хүрэлцээ дутмагаас өргөн хүрээтэй төлөвлөлт хийгдэж, дэд бүтэцтэй болсон  газрын хэмжээ доривтой нэмэгдээгүй гэх. Энэ нь олон хүн хувийн өмчийн газартай болох боломж бүрдээгүйтэй  холбон мэргэжилтнүүд тайлбарладаг.

Нийслэлийн нутаг дэвгэрт шинэ суурьшлийн бүс бий болгож газар өмчлөх иргэдийн тоонд харьцуулан үзэхэд хуульд заасан 0,07 га-г олгох боломжгүй. Харин 0.05 га-г олгох боломжтой гэсэн тооцоог 2014 онд гаргасан байдаг. Түүн дээрээ үндэслэн суурьшлийн бүсийн төлөвлөлт хийж, иргэдэд тэгш боломж олгох үүднээс шодолтоор зурвас хугацаанд газар өмчлүүлж үзсэн билээ. Энэ үйлдэлийг зохимжгүй гэж үзээд цуцлаад жил гаруй боллоо.

Шинэ суурьшлийн бүсээр  хүрээгээ тэлэх боломжтой, төвийн зургаан дүүргээс хамгийн боломжтой газар нутагтай нь  СХД  гэж мэргэжилтнүүд ярьдаг. Тус дүүрэг одоогийн байдлаар 32 хороотой. Түүнээс 19 нь гэр хороол, зургаа нь дан орон сууцных, үлдсэн долоо нь нутаг дэвсгэртээ орон сууцтай, гэр хороололтой холмиг хороодоос бүрддэг. Сүүлийн жилүүдэд  тус дүүргийн 22,24,25 дүгээр хороод суурьшлийн бүс болж иргэд олноороо очиж суурьшсан байна. Энд  гэр бүлийн хэрэгцээний газар олгохдоо эхлээд гудамж үүсгэн ганцхан том хашаа барьдаг.

Дараа нь түүнийгээ таслан хаалга гаргаж, эзэнтэй болгодог. Шинэ эзний  нэр дээр зуучлагч  газрын гэрчилгээ гаргаж өгнө. Зуучлагчаас өөрийнхөө нэр дээр хашааны газартай болох үйлчилгээ авсаныхаа төлөө түүнд хөлс төлөх үйл ажиллагаа өргөн хүрээтэй явагдсан гэж тэнд суурьшсан иргэд ярьдаг. Хуулиар бол нэг удаа үнэ төлбөргүй газар өмчлөх ёстой. Гэвч тэнд газар өмчилсөн иргэд энэ эрхээ эдэлж чадаагүй гэж хэлдэг. Гэхдээ зуучлагчид хөлс төлөхгүйгээр тэнд газар өмчлөх боломж тухайн үед байгаагүй гэнэ. Дүүрэг нийслэлийн газрын албаны оролцоогүйгээр ийм үйлчилгээг хувь хүн бусдад үзүүлэх боломжгүй гэж иргэд үзэж,тэднийг газрын  “наймаачин” гэж нэрлэх болсон байх юм. Энэ бол өнгөрсөн хугацаанд нийслэлд газар олгоход ашигласан хоёр  жишээ. Үүнээс цаас ямар аргаар хэн, хаана газар өмчилж авсан талаар манай иргэд энэ сэдвийг үргэлжлүүлэх биз.

УИХ иргэнд газар өмчлөх тухай хуулийн хугацааг 10 жилээр сунгах тухай хэлэлцлээ. Хугацаа сунгах бол нэг хэрэг. Харин иргэнд ойлгомжтой, хэрэгжүүлэхэд хялбар эрх зүйн шинэ орчин бий болгох нь чухал. 

“Монгол Улсын иргэнд газар өмчлүүлэх тухай” хуулийн хүрээнд өөрөө яагаад  өмчийн газартай болж чадаагүй талаар хүн бүхэн ярьвал сонин түр төрх гарч ирнэ. Гэвч ийм боломж одоо бидэнд байхгүй. Ийм болохоор урьдын адил цоорхой ихтэй хэрэгжүүлэхэд хүндрэлтэй хууль гарах магадлал өндөр байна. Ойлгомжгүй, хэрэгжүүлэхэд хүндрэлтэй хууль гарвал “Монгол нутгийн газар, шороо монгол хүний өмч байна” гэсэн Үндсэн хуулийн үзэл баримтлал амьдрал дээр биелэхгүй, дахиад 10 жил болох  магадлал өндөр болно.Тиймээс иргэнд газар өмчлөх эрх зүйн орчныг шинэчлэхийн тулд УИХ хугацаанд баригдалгүй цаг зарцуулж энэ хуулийг хэлэлцэхийг иргэд хүсч байгааг, та бүхэнд уламжлах хэрэгтэй болов уу.  Уг нь бол Монгол нутгийн газар, шороо монгол хүний өмч байх ёстой  бус уу. Бүү яар, яарвал даарна гэж үг бий.                                                                                   
                                                                                                                                              Г.Эрдэнэбат

Рауль огцорсон нь Кастрогийн эрин үеийн төгсгөл мөн үү?
Куба улсын Төрийн Зөвлөлийн дарга, өдгөө 86 настай Рауль Кастро пүрэв гарагт болсон парламентын хуралдааны үеэр төрийн тэргүүний албан тушаалаа Мигель Диас-Канельд хүлээлгэн өгснөөр Куба орныг бараг 60 жилийн турш захирсан ах дүү Кастро нарын эрин үе төгсгөл болж байна гэж гадаадын хэвлэлүүд дүгнэн бичиж эхэллээ.

“4 дүгээр сарын 19-ний өдөр Үндэсний Ассамблейн шинэ бүрэлдэхүүнийг батлах тэр үед төр засгийн тэргүүний үүргийг гүйцэтгэх миний хоёрдахь бөгөөд хамгийн сүүлчийн хугацаа дуусгавар болно” гэж Рауль Кастро хэлж байсан ёсоор үйл явдал өрнөжээ.   
 
Гэхдээ Рауль Кастрогийн албан тушаалаа хүлээлгэн өгөх үйл явц нэг л өдөр гэнэт болоогүй юм. 2017 оны 9 дүгээр сард эхэлсэн 5 сарын хугацаатай уг үйл явц энэ оны 2 дугаар сарын 23-нд дуусах ёстой байсан боловч парламентын шийдвэрээр 2 сараар сунгасны эцэст 4 дүгээр сарын 19-ний өдөр Кубын шинэ удирдагчийг тодрууллаа. Шинэ удирдагчийг “тодруулах” үйл явц хэд хэдэн үе шаттайгаар болж,  эхний шатанд тус улсын иргэд орон нутгийн иргэдийн төлөөлөгчдийг сонгожээ. Хоёрдахь шатанд мужийн Ассамблей болон Үндэсний Ассамблейн төлөөлөгчдийг сонгов. Харин хамгийн сүүлчийн 3 дугаар шатанд Кубын парламент шинэ ерөнхийлөгч буюу Төрийн Зөвлөлийн даргыг өчигдөр сонголоо.
 
Раулийг орлох хүн
 
Энэ хүн бол “куба хэмжүүр”-ээр идэр залууд тооцогдох, 58 настай Мигель Марио Диас-Канель Бермудес юм. Тэрбээр өмнө нь Куба улсын дэд  ерөнхийлөгчөөр /Төрийн Зөвлөлийн 1 дүгээр орлогч дарга/ ажиллаж байв. Хувьсгалын “хуучин гварди”-ийн ахмад дайчдын сүүдэрт байдаг, олон нийтийн өмнө ил гарч ирдэггүй байсан инженер мэргэжилтэй, технократ үзэлтэй Диас-Канель бол хөдөөгийн намын байгууллагын даргаас дэд ерөнхийлөгч болтлоо дэвшсэн маш прагматик улстөрч ажээ.
 
Намтраас нь товч дурдваас, тэрбээр Санта-Клара хотод төрж өссөн бөгөөд 1982 онд тус хотын их сургуулийг төгсчээ. Үүний дараа 3 жилийн цэргийн алба хааж ирээд Залуу коммунистуудын холбоонд элссэн байна. Тэрбээр Санта-Клара хотын их сургуулийн профессороор ажиллаж байх үедээ Никарагуад гарсан социалист хувьсгалыг дэмжих Кубын засгийн газрын төлөөлөгчдийн бүрэлдэхүүнд орж ажиллаж байв.
 
Түүний залуу насны талаарх нэгэн сонирхолтой дурсамж бий. “Битлз” хамтлагийн бишрэн шүтэгч тэрбээр үсээ урт ургуулан явдаг байсан нь намын ахмад гишүүд, албан тушаалтнуудын дургүйг хүргэж, “барууны хэв маягийг сурталчилдаг этгээд” хэмээн ад үзэгдэж байсан гэдэг. Диас-Канелийн хоёр хүүхэд нь Кубын  Polaroid гэдэг рок хамтлагт тоглож байсан аж.
 
Залуухан профессор тэрбээр 1994 онд Вилла-Клара мужийн намын хорооны даргын албыг хаших боллоо. Дарга хүн атлаа тун даруухан амьдрал ахуйтай гэж ард иргэд ярилцдаг байв. Засгаас өгсөн байшинд амьдрахаас татгалзсан намын хорооны дарга тэрбээр дугуй унаж, нутгийн айл бүрээр орж, иргэдийн санал гомдлыг уйгагүй сонсдог байжээ.


 
2003 онд Диас-Канель Кубын хувьсгалын өлгий нутаг болох Ольгин мужийн намын хорооны 1 дүгээр нарийн бичгийн даргаар томилогдож, тэндээ 6 жил ажилласан байна. Тухайн ондоо тэрбээр Кубын Коммунист намын Улс төрийн товчооны гишүүн болжээ.
 
2009 онд тэрбээр Кубын Дээд боловсролын сайдаар томилогдсон ба уг албыг хаших хугацаандаа сургалтын хөтөлбөрийг шинэчлэх, компьютерийн технологийг сургалтад нэвтрүүлэх талаар ихээхэн зүйл хийсэн байна. Засгийн газрын хуралдаанд оролцохдоо анх удаа нөүтбүүк авчирсан нь түүний нэг “имиж” болж байв.
 
Диас-Канель 2013 онд Кубын тэргүүн дэд ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон тэр үеэс л түүнийг ирээдүйд Рауль Кастрог залгамжилна гэсэн мэдээлэл цацагдаж эхэлжээ.
 
Шинжээчдийн үзэж байгаагаар, тэрбээр улс орны эдийн засгийн байдал хүндэрч, АНУ-тай харилцах харилцаанд хямрал үүссэн амаргүй үед төрийн тэргүүний үүргийг гүйцэтгэхээр болж байна. Шинэ удирдагчийн хувьд АНУ-тай харилцах харилцаагаа хэрхэн хэвийн болгох вэ гэдэг бол нэлээд төвөгтэй асуудал юм.  Дональд Трамп Ерөнхийлөгч болсноос хойш хоёр улсын харилцаа илт хүйтрэх болсон. Үүний учир нь Куба дахь Америкийн дипломатуудын эсрэг нууцлаг төхөөрөмжийн тусламжтайгаар дуу авианы долгион ашиглан халдлага үйлдсэн гэх хэрэгтэй холбоотой аж. Дипломат ажилтнуудын сонсголд нь өөрчлөлт орж, толгой эргэх, дотор муухайрах зэрэг шинж тэмдгүүд ажиглагдсаны дараа ЭСЯ-аа түр хугацаагаар хаах шийдвэрийг Америкийн эрх баригчид гаргасан билээ.
 
Иймэрхүү зөрчил байгаа боловч Цагаан ордныхон Кубын шинэ удирдагчтай хэлэлцээ хийж эхлэх магадлал бий. Одоохондоо Америкийн дээд түвшний улс төрчид Кубын асуудлаар санал зөрөлдөөнтэй байгаагаас гадна тэд Орос, Иран, Сири, Умард Солонгосын асуудалд хамаг анхаарлаа чиглүүлээд байгаа билээ. Гэхдээ ойрын ирээдүйд америкчууд Хавана дахь ЭСЯ-ныхаа үйл ажиллагааг бүрэн сэргээж, Кубын эсрэг хоригоо зөөлрүүлж болохыг үгүйсгэх аргагүй.  
 
Түүнээс гадна, Раулийн явуулж байсан удаан, намуухан эдийн засгийн шинэчлэлийн бодлогын хэрэгжилтийг түргэсгэх, иргэдийн үзэл бодлоо илэрхийлэх эрх чөлөөг хангах, интернэт сүлжээг ашиглах эрх зэрэг эмзэг олон асуудлыг шийдэх хэрэгтэй болж байна. Кубын нийгэм дэх дэвшилтэт үзэлтнүүд болон Кастрогийн хувьсгалт гвардийн хуучинсаг гишүүдийн хоорондын үзэл бодлын ялгааг тэнцвэржүүлэн барьж байх нь түүний хувьд нэлээд хүнд сорилт байх болно.


 
Нөгөө талаас, Диас-Канель бол Рауль Кастрогийн “баруун гар” гэгддэг учраас Кубын төрийн бодлогод томоохон өөрчлөлт гарахгүй гэж зарим ажиглагчид үзэж байна.
 
Засгийн эрхийг түүнд шилжүүлэн өгсөн нь ахмад хувьсгалчид улс төрийн тавцанг орхиж явж байна гэсэн үг биш юм. Тэд нэг хэсэгтээ л нам болон армид болж буй үйл явцыг хянах нь ойлгомжтой. Кубын хувьсгалыг гардан хийсэн коммунистуудын хувьд, засгийн эрхийг хэтэрхий удаан барьж болж болохгүй гэдгийг маш сайн ойлгож байсан. Өөрсдийнх нь хамгаалан тэмцсээр ирсэн тэрхүү үзэл санааг хэвээр хадгалах үүднээс хамгийн ихээр итгэж найддаг хүндээ засгийн эрхээ шилжүүлэн өглөө. Ийм учраас ах дүү Кастро нарын эрин үе төгсгөл боллоо гэж шууд дүгнэн хэлэхэд хэцүү. Тэгээд ч Р.Кастро 2021 он хүртэл Кубын Коммунист намын 1 дүгээр нарийн бичгийн даргын албан тушаалд хэвээр үлдэх бөгөөд энэ албан тушаал нь Төрийн Зөвлөлийн даргынхаас илүү нөлөөтэй ажээ.
 
Рауль Кастрогийн 10 жилийн шинэчлэл
 
Кубын хувьсгалын удирдагч Фидель Кастро өөрийн дүү Раулийг 1990 оны сүүлчээр залгамжлагчаараа тодруулснаас хойш 10 жилийн дараа буюу 2008 онд Рауль Кастро Төрийн Зөвлөлийн даргаар албан ёсоор сонгогдсон юм.
 
Засгийн эрхийг авсан даруйдаа Рауль улс орноо шинэчлэх алхмуудыг хийж эхэллээ. Гэхдээ энэхүү либералчлал нь Куба улсыг капитализмын замд оруулна гэсэн үг биш гэдгийг тэрбээр байнга онцлон хэлдэг байв.
 
Рауль Кастро шинэчлэлийг аядуу намуухнаар, болгоомжтойгоор хэрэгжүүлж, Кубын социализмыг эдийн засгийн шинэ нөхцөл байдалд тохируулах гэж хичээж иржээ. Зарим бараа бүтээгдэхүүнийг иргэдэд худалдахыг хориглосон байсныг цуцалж, төрийн өмчийн компаниудад ажиллаж буй хүмүүсийн цалинг тэгшитгэх байдлаар бус харин тэдний хийсэн ажилтай нь уялдуулан олгох уян хатан системийг нэвтрүүлж эхлэв. Фермерүүд болон хувиараа аж ахуй эрхлэгчдэд газар олгох журмыг хөнгөвчлөв.  Түүнчлэн:  
  • Рауль Кастрогийн хийсэн шинэчлэлийн үр дүнд кубачууд орон сууцаа хувьчлан авч, үл хөдлөх хөрөнгөө чөлөөтэй зарж борлуулдаг болсон нь маш том дэвшил байлаа.
  • 2012 онд гадаадад зорчиход өгдөг байсан зөвшөөрлийг хүчингүй болгож, гадаад паспорттой хэн боловч хилийн чанадад чөлөөтэй зорчдог болов. 
  • Хувиараа аж ахуй эрхлэхэд тогтоосон хязгаарлалтуудыг хүчингүй болгосноор өнгөрсөн 10 жилийн хугацаанд хувиараа бизнес эрхлэгчдийн тоо 150 мянгаас 567 мянга болж өссөн байна.
  • Улс орондоо гадаадын хөрөнгө оруулалтыг татах талаар Рауль Кастро маш идэвхтэй ажиллаж байлаа. 2014 онд баталсан хуулиар гадаадын компаниудад татварын хөнгөлөлт үзүүлэх болж, гадаадын иргэдийн өмч хөрөнгийг хураан авахгүй гэсэн баталгааг Кубын төр гаргаж өгчээ. Үүний үр дүнд нийслэл Хавана хотоос холгүй газарт Мариэль гэдэг эдийн засгийн онцгой бүс байгуулагдаж, гадаадын компаниуд 1,1 тэрбум долларын хөрөнгө оруулалт хийгээд байна. 
  • Куба улсын ДНБ 2006-2016 онд 53 тэрбумаас 89 тэрбум доллар болж өсөв.
Раулийн нээлттэй гадаад бодлого

Рауль Кастрогийн үед Фиделийн үетэй харьцуулахад илүү прагматик, илүү нээлттэй гадаад бодлого хэрэгжүүлж байсныг дурдах нь зүйтэй.
2014 оны сүүлчээс эхлэн Куба улс АНУ-тай харилцаагаа хэвийн болгох алхмуудыг хийж эхэллээ. 2015 оны 7 дугаар сард хоёр орон дипломат харилцаагаа сэргээж, ЭСЯ-даа байгуулав. 2016 онд АНУ-ын Ерөнхийлөгч Барак Обама Кубад айлчлал хийлээ. Айлчлалынхаа өмнө тэрбээр Кубын эсрэг авсан хоригуудыг зөөлрүүлэх тухай зарлигт гарын үсэг зурсан байна. Гэвч Дональд Трамп ерөнхийлөгч болсноор хоёр улсын харилцааг хэвийн болгох үйл явц үндсэндээ мухардан зогслоо.
  • Оросын Ерөнхийлөгч В.Путин болон өмнө нь Ерөнхийлөгчөөр ажиллаж байсан Д.Медведев нартай Р.Кастро дөрвөн удаа уулзсаны үр дүнд ЗХУ-ын үед Кубын авсан 32 тэрбум долларын зээлийн өрийг 2013 онд хүчингүй болгожээ.
  • Рауль Кастрогийн үед Куба улсын олон улсын тавцан дахь нэр хүнд өслөө.  Колумбын засгийн газар болон ФАРК хөдөлгөөний босогчдын хооронд болсон хэлэлцээнд кубачууд зуучлагчаар оролцсоны үр дүнд Колумб улсад хагас зуун жил үргэлжилсэн иргэний дайн төгсгөл боллоо.
Эцэст нь дүгнэн хэлэхэд, ах дүү хоёр Кастро улс орон ард түмнийхээ төлөө асар их зүйлийг хийсэн гэдэг дээр Кубын социализмыг дэмжигчид болон шүүмжлэгчид санал нэгтэй байдаг. Аль нэгэн улс, ялангуяа АНУ-аас хараат биш байх гэсэн Кубын ард түмний хүсэл эрмэлзлийг ах дүү хоёр Кастро биелүүлснээс гадна нийгмийн харьцангуй эрх тэгш шударга тогтолцоог бий болгосон билээ. 
 
Б.Адъяахүү




Морин хуурын арилшгүй мөрийг үлдээхүй
Улаанбаатар /МОНЦАМЭ/. Морин хуурын чуулгын жил бүрийн уламжлалт тоглолтуудын нэг болох “Novel Melody” тав дахь жилдээ “Монгол Улсын Филармони”-д амжилттай боллоо. Морин хуурын чуулгын уран бүтээлчдийн мэргэжлийн ур чадварыг харуулсан шинэ хөгжим, шинэ дуугаралт, шинэ өнгө аяс, агуулга гээд бүгд шинэлэг өвөрмөц тоглолт болдог гэдгийг үзэгчид мэднэ.

Энэ жилийн тоглолтод өнгөрсөн 4 жил үзэгчдийн таашаалыг хүртсэн шилмэл бүтээлүүдээс түүвэрлэн хүргэсэн юм. Мөн энэ удаагийн тоглолтыг Морин хуурын чуулгын залуу удирдаач Н.Жигжиддорж удирдан хөгжмийн зохиолч Х.Алтангэрэлийн “Төгсгөлгүй” танго сюитийг анх удаа морин хуурын чуулгад тоглож үзэгчдийн хүртээл болгосон нь онцлог байв.

Тоглолтын талаар илүү нарийвчлан өгүүлэхээс өмнө монголчуудын соёлын их өв “морин хуур” хөгжмийн үнэт зүйлс, уламжлалын төлөөх эмзэглэлийн тухайд ярилцсан нь дээр болов уу.

ЭСГИЙ ГЭРИЙН ЭГШИГ

Монгол үндэсний аль ч хөгжим дэлхийн тайзан дээр эгшиглэхийн сацуу л шуудхан хүн төрөлхтний  гайхамшиг болно хэмээх үзэл бидний хувьд үнэндээ мөрөөдөл байсан юм. Харин урлагийн бусад төрлийн адил нарийвчлалтай шат дамжлагыг даван туулж эсгий гэр дотроос дэлхийн тайзнаа эгшиглэж чадсан бахдам түүх бий.

1980-аад оноос нүүдэлчдийн хөгжмийн соёл, хөөмэй, уртын дуу, морин хуурыг олон улсын эрдэмтэн судлаачид сонирхон судлах болсон. Яг тэрхүү үеэр ОХУ-ын Тувагийн хөөмэйчдийн “Хун Хуур Ту” хамтлаг баруун европын зах зээлд нүүдэлчдийн хөгжмийн соёлыг сурталчлах ажлыг эхлүүлсэн гэж хэлж болно.



Энэ үетэй зэрэгцэн Монголын уламжлалт хөгжмийг олон улсад сурталчлахаар ардын дуу хөгжмийг шинэ өнгө аясаар найруулан бүтээлээ туурвидаг “Бөртэ”, “Хөх монгол” зэрэг хамтлаг байгуулагдан баруун Европд амьдран бүтээлээ туурвиж эхлэв. Тэднэс хойш “ Алтай Хангай”, “Алтан ураг”, “Домог” ,“Хөсөгтөн”, “Арга билэг”, Жонон” зэрэг олон хамтлаг төрөн гарч, үндэсний урлагийг сурталчлах зорилгоор олон улсын хөгжмийн наадамд оролцсоор байгаа. Тэдний алхмууд ч амжилттай болж байна. Харин энэ хамтлагууд морин хуур хөгжмийн хамгийн гол хөшүүрэг болгон, онцолж буй нь учир юунд оршдог вэ? Мэдээж Монгол нь соёлын уламжлал, түүхийн асар их хуудас дамнасан өвтэй улс гүрэн. Тиймдээ эртний нүүдэлчдийн ахуй, хүлэг морины олон домогтой холбогдсон учраас тэр.

Тиймдээ ч 2003 онд ЮНЕСКО-гоос "Морин хуур хөгжмийн уламжлал урлаг"-ийг “Хүн төрөлхтний аман болон утга соёлын шилдэг дээж”-ээр тунхаглаж, 2008 онд хүн төрөлхтний “Соёлын биет бус өв”-ийн төлөөллийн жагсаалтад бүртгүүлсэн байдаг.

Ингэж эсгий гэр дотроос эгшиглэдэг адуун толгойт морин хуур дэлхийн хүн төрөлхтний сонорыг мялаах эхний алхмууд амжилттай хийгдсэн. Харин өнөөдөр бид морин хуурын аялгуу эгшгийг орчин цагийн хөгжмийн урсгалтай хослуулан, шинэ нийгмийн хүмүүст хүргэх зорилготойгоор шинэчлэн найруулж буй нь “Novel Melody”-гийн тав дахь удаагийн тоглолтоос ажиглагдаж байлаа.

АРИЛШГҮЙ МӨРИЙГ ҮЛДЭЭХҮЙ

Морин хуур чуулгыг үүсгэн байгуулагч Ц.Батчулуун нь гайхалтай хуурч бөгөөд морин хуур хөгжмийн сургалтад түлхүү анхаарч өнөөгийн чадварлаг олон арван морин хуурчдыг төрүүлэн гаргасан. Тэрээр Морин хуурын чуулгыг 1991 онд ХБДС-ийн хэсэг оюутныг цуглуулж, сургуулийнхаа дотуур байранд бэлтгэл хийж анх үүсгэн байгуулсан түүхтэй. Ийнхүү 1993 оны 4 дүгээр сарын 16-нд анхны тоглолтоо үзэгчдэд толилуулсан билээ. Тийм ч учир эл  түүхэн өдрийг дурсч, шинэлэг бүтээлээр сонсогч олондоо бэлэг барьдаг уламжлал тогтсон байна.

Дэлхийд ганцхан Морин хуурын чуулга энэ удаагийн тоглолтыг Х.Алтангэрэлийн “Төгсгөлгүй” /Танго-Сюит/ -ээр эхлүүлсэн юм. Х.Алтангэрэл анх удаа балетын хөгжим найруулан тавьсан нь энэ билээ. Монгол гэсэн тодотголтой “танго”-г үзэгчдэд мэдрүүлэхийн тулд тангоны үндсэн дэгээс халилгүй сонгодог бүжгэн жүжгийн хөгжим зохиосон юм.



Саксофон, гитар, найраг баян хуурын аялгуу чухал байр суурь эзэлдэг энэхүү хөгжмийн аяыг Морин хуур чуулгын хамт олон гайхалтай ритм, төгс найруулгатайгаар эвлүүлж үзэгчдэд хүргэж чадлаа. Морин хуураар орчин цагийн ямарч хөгжмийн хэлийг хүүрнэж чаддаг нь дэлхийн олон орны судлаачдыг бишрүүлдэг юм. Үүнийг “Novel Melody” тоглолтын эхлэлээс төгсгөл хүртэл баталж чадав.

Морин хуурын хөг нь дөрвөц буюу цэвэр квартет, товч буюу цэвэр квинт хөгөөр хөглөгддөг ба тавц хэмээх жонон хөг, дөрвөц цахар буюу солгой хөг гэдэг. Морин хуурын энэхүү хөг тоныг монголчууд хэрхэн яаж тааруулж байсныг мэдэх боломж угтаа үгүй билээ. Хуурчдын үзэж байгаагаар цаг агаарын нөхцлөөс шалтгаалж  дүнгэнэсэн буюу дор хөгөөр, шингэн буюу дээд хөгөөр тоголдог байсан байна. Монгол хүний зан араншин хийгээд, урлагийн бүтээлүүд нь байгальтайгаа үргэлж нарийн шижмээр холбогдсон байдаг. Учир нь ширэн цартай хуур цаг агаараас болж хөгний хувьд байнга хувьсдаг учраас тэр.



Харин хоёр чавхдасын хооронд тон хөгийг хэрхэн тааруулдаг байсан нь сонирхол татдаг тухай мэргэжилтнүүд тэмдэглэсэн бий. Энэ талаар судалж үзэхээр гадаадын эрдэмтэн жуулчид өдгөө ч дэлхийд ганцхан байдаг Морин хуурын чуулгыг зорьдог. Тиймээс симфони найрал хөгжимтэй энэхүү үндэсний хөгжим хэрхэн хосолж болдогыг тус тоглолтыг зорьж очсон үзэгчид, мэргэжилтнүүд хэдийн сонссон буй.

САЙХАН ДУРСАМЖУУДЫН ҮРГЭЛЖЛЭЛ...

Мэдээж дан ганц морин хуур бус монгол үндэстний ятга, босоо морин хуур, ёочин,, лимбийн эгшгийг тус чуулгын уран бүтээлчдийн тоглолтоос үзэх боломжтой. Тоглолтын хоёрдугаар хэсэгт чуулгын ятгын дөрвөл өөрсдийн бүтээсэн “Сайхан дурсамжууд” нэртэй аязыг үзэгчдэд толилууллаа.



Хүн бүрийн зүрхэнд цаг хугацааны уртад гээгдэж үлдээгүй, үргэлж сэтгэлд нь уяатай явдаг сайхан дурсамжууд гэж буй. Тэр л нандин хором мөчүүдийг ятгын хэлээр илэрхийлсэн нь “Sweet Memories” нэртэй аялгуу юм. Үзэгч бүр суудалдаа хөдөлгөөнгүй, нүдээ анин, ятгын зөөлөн эгшиг дунд сайхан дурсамжуудаа хөглөн сэтгэлээ бүлээцүүлж суух шиг мэдрэмж төрж байв.

Ятга гэдэг хөгжим нь Ази дорно дахины олон орнуудын хувьд маш эртний түүхэн уламжлалтай болохыг илтгэж байснаас гадна хөгжлийнхөө явцад үндэстэн бүрд өөр өөрийн гэсэн намба төрх, дуугаралт, хөгжимдөх ур чадвар, өөрсдийн өвөрмөц дэг жаягтай болсон байдаг.

Энэхүү хөгжмийн утсыг нь ус шиг зөөлөн, уул шиг хүчирхэг, уянга эгшиглэнт болгон чимээлж чадах авьяас зөвхөн монголчуудад бий гэж бахадмаар... Учир нь хөгжмийн эгшигийн намуун дөлгөөн, уужуу тайван, уянгалаг наалинхай аялгуу бол хүний сэтгэлийг уяраахаас гадна байгалийг ч уяраана гэсэн язгуур ухаан зөвхөн монголчуудын сэтгэлгээний цар хүрээг илтгэдэг том гүн ухаан билээ.

МОРИН ХУУРЫН ХЭЛ БА ЦААШДЫН ҮРГЭЛЖЛЭЛ

Тоглолтын төгсгөлд СУИС-ийн Хөгжмийн урлагийн сургуулийн “Хөгжимдөх урлагийн тэнхим”-ийн багш, Улсын филармонийн хөгжмийн зохиолч  Ш.Өлзийбаярын “Морин хуур найрал хөгжмийн V дугаар концерт”-ийг эгшиглүүлэв. Ерөнхийлөгчийн нэрэмжит шагналт, морин хуурч Р.Амарбаяр гоцолж олон түмэнд хуур хөгжмийн уран тансаг, төгөлдөр хуурын аяз, бөмбөрийн хэмнэлтэй хэрхэн хосолж шинэлэг аялгуу бүтээдгийг үзүүллээ.



Морин хуурч Р.Амарбаяр “Миний хувьд модон цартай буюу шинэ цагийн морин хуураар тоглодог байсан. Харин одоо бол ширэн цартай хуураар тоглодог. Учир нь морин хуур хөгжмийн уламжлалт хийц нь ширэн цартай байсанд буй. Тиймдээ ч Монгол Улсын Ардын жүжигчин, алдарт морин хуурч Г.Жамьян, Ц.Батчулуун нарын зэрэг багшийн тоглож байсан уртын болон ардын дууг модон цартай морин хууртай хоршуулж үзсэн. Гэтэл арай л өөр сонсогдоод байхаар нь ширэн цартай морин хуураар тоглосон чинь ая, дан нь яг таарсан. Тиймээс би ширэн цартай морин хуурыг илүү онцолсон доо” хэмээн дурдав. Тэр энэ хуураараа үзэгчдийн сэтгэлийг хөдөлгөж чадсан юм.

Гол нь энэ удаагийн тоглолтод барууны хөгжмийн зэмсэгтэй морин хуур хэрхэн хоршиж болдог вэ? гэсэн асуултад тодорхой хариулт өгсөн шиг санагдана. Морин хуураар Philip Glass “The Hours – The poet acts, Morning Passages”, Arturo Marquez “Danzon No.2” зэрэг сонгодог аязыг үндсэн хэмнэлээр нь хэрхэн гайхалтай хүүрнэж чадахыг үзүүлснээрээ онцлог болов. Морин хуурын хоёр чавхдсанд ая бүхэн өөрийн өнгөөр гайхалтай наалдаж өгч байлаа.

Аль үндэстний соёлын уналт нь өөрсдийн үзэл, хэт туйлширсан үзлээс хамааралтайгаар оршиж, үе болгонд зааг тогтоох шаардлага гарч ирсэн байдаг. Тиймээс урлагийн хөгжил нь цаг хугацааны туршид буй болсон аливаа нэг хүчирхэг үзэгдэл дээр тулгуурлан хөгждөг. Морин хуурын чуулгын хамт олон тийм л хүчтэй үзэгдлийг бий болгохын төлөө ажиллаж буйг тоглолт батлан харуулж байна. Бид барууны соёл руу хэт туйлшрах бус өөрсдийн соёлын үнэт зүйлийг давамгайлан үзэх, харь орны соёлтой хэрхэн нийцүүлж шинэ бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэхээс цаашдын хөгжил шууд хамаарна. Тэгж чадвал, өөрсдийн соёлын үнэт өвийг эргэн судалж үзвэл бидний хайсан шинэ зүйл олдох буюу.
 
Гэрэл зургийг: Н.Батбаяр
Тоймч: Б.Алтанхуяг
 
 
 

Орон сууцны нэр, төрөл зээлийн хүү, хугацаа
Улсын хэмжээнд 2017 онд 16 мянга 383 мянган  орон сууц ашиглалтад оржээ. Түүнээс 6 мянга 725 нь орон нутагт буюу 21 аймагт, түүнээс 519 төрийн албан хаагчийнх, 629 нь Төрийн орон сууцны корпорац (ТОСК)-ийн захиалгаар,  5556 орон сууц нь арилжааны хэлбэрээр зах зээлд борлуулагдах зориулалтаар баригджээ.  Орон нутагт  орон сууцны  нэг м2 нь сая 78 мянган төгргөөр борлогдож  байгаа тухай судалгаа гарсан гэж БХБЯ-ны мэргэжилтэн  Ганбаатар  ярьлаа.   Аймгуудад баригдсан орон сууцыг  төрд хамааралтай бүхнийг эзэнтэй болсон  гэж үзвэл арилжааны хэлбэрээр баригдсан  орон сууцны хэд нь борлогдсон нь тодорхойгүй байна.

Харин нийслэлд 9 мянга 658 орон сууц арилжааны хэлбэрээр зах зээлд борлуулагдахаар баригджээ. Тухайн орон сууцнуудыг актаар хүлээн авсан байна. Орон сууц нийслэлийн зах зээл дээр нэг м2 нь 2 сая 100 мянган төгрөг  байгаа гэж  үл хөдлөх хөрөнгө зуучлал, мэдээлэл, судалгааны “Тэнхлэг зууч” компани мэдээлжээ.

Тооцоо судалгаа муутайгаас 2015 оны хоёр дугаар хагсаас хойш баригдан борлогдохгүй хуримтлагдсан 60 мянган орон сууц байгаа гэсэн албан бус мэдээлэл бий.

Ипотекийн 8 хувийн зээл гарсан 2013 оны 7-р сард нэг зээлдэгчийн дундач мөнгөн дүн 40 сая төгрөг, худалдан авч байгаа сууцны дундаж м2 33 байсан байна. Тухайлбал энэ орон сууцыг авахын тулд иргэн урьдчилгаа 18 сая  төгрөг төлөөд банкнаас 42 сая 500 төгрөгийг 20 жилийн хугацаатай 8 хувийн хүүтэй зээлж байсан гэсэн үг. Энэ үед  орон сууцны 1м2 үнэ сая 800 мянган төгрөг. Тэгвэл 2018 онд банкнаас нэг зээлдэгчийн авсан зээл 74.1 сая төгрөг, худалдан авч байгаа орон сууцны дундаж м2 46 болсон байна. Энэ хэмжээний талбайтай орон сууц ипотекийн зээлээр авахад урьдчилгаа 30 хувьд 37 сая төгрөг төлж байгаа юм байна. Одоо нийслэлд орон сууны м2-ын дундаж үнэ 2 сая 100 мянга байгаа гэж үзвэл өнгөрсөн хугацаанд орон сууцны үнэ төдийлөн өсөөгүй дүр төрх харгадаж байна гэж зах зээл шинжээчид хэлж байгаа юм.

Борлогдоогүй байгаа 60 мянган орон сууцны дундаж талбайн хэмжээ 46 м2, м2 үнэ 2 сая 100 мянга гээд үзвэл тэнд түгжээтэй байгаа хөрөнгийн хэмжээ гарч ирнэ. Тэнд одоогоор 4 их наяд төгрөгийн хөрөнгө түгжигдсэн байна. Төр борлогдохгүй байгаа орон сууцыг худалдан авч аж ахуйн нэгжүүдийн үйл ажиллагааг сэргээх хэрэгтэй гэж Монголын үндэсний худалдаа аж үйлдвэрийн танхим (МҮХАҮТ)-ийн Ерөнхийлөгч  Лхагжав байр сууриа удаа илэрхийлдэг. Харин төрийн шат шатны байгууллагуудаас энэ талаар ямар нэг шийдвэр өнөөдрийн байдлаар гараагүй байна.

Энэ бол зах зээл дээр байгаа орон сууны гүйцэтгэл, борлуулат, худалдан авалт, ипотекийн зээлийн ерөнхий хар зураг. Харин орон сууц, түүнтэй зэрэгцээд үл хөдлөх хөрөнгийн талаар сөхөж үзвэл үүнээс арай өөр дүр төрх гарч ирж байна. Тухайлбал тухайн үеийн эрх баригчид  орон сууцыг хувьчлах тухай хуулийг 1997 онд гаргахдаа  "нийтийн зориулалттай орон сууцны байшинг"  бүхэлдээ буюу ихэнх хэсэг нь дөрөв ба түүнээс дээш сууцны зориулалттай баригдсан барилгыг хэлнэ. 

Мөн хуульд "сууц","сууц эзэмшигч" гэсэн  ойлголтыг салгаж  орон сууцны байшин дахь нэг гэр бүл аж төрөхөд зориулагдсан нэг буюу хэд хэдэн өрөө бүхий цогцолборыг хэлнэ.  Сууц / нэг буюу түүнээс  дээш өрөөг/ -ыг  эрхийн бичиг / ордер/ , орон сууц хөлслөх гэрээний үндсэн дээр эзэмшиж байгаа иргэн, түүний гэр бүлийн гишүүдийг хэлнэ гэж тодорхой тайлбартай гаргасан байна.

Энэ  хуулийн хүрээнд  Засгийн газар 1997 оны 2 дугаар сарын 12-ны өдрийн 42 дугаар тогтоол гаргаж   хэрэгжүүлэгч агентлаг - Үл хөдлөх эд хөрөнгийн бүртгэлийн газар байгуулж байжээ. Дараа нь   бэлтгэл ажил хангагдсан гэж үзсэний үндсэн дээр 1997 оны 7 сарын 8-нд анхны үл хөдлөх хөрөнгийн эрхийн улсын бүртгэл хийгдсэн байна.

Эд хөрөнгийн бүртгэлийн  эхний жилүүдэд төрөөс хувьчилсан орон сууцны өмчлөх эрхийг баталгаажуулах бүртгэл зонхилж байсан  аж. Харин 2000 оноос дуудлага худалдаагаар худалдан авсан үл хөдлөх эд хөрөнгийн өмчлөх эрхийн бүртгэл, өөрийн хөрөнгөөр барьж бий болгосон үл хөдлөх эд хөрөнгийн өмчлөх эрхийн бүртгэлийн тоо, төрөл улам өргөн хүрээтэй болсон гэж Оюуны өмч улсын бүртгэлийн газар (ОӨУБГ)-ын сайтад тэмдэглэгдсэн байна.  Энэ бол  төрийн өмчийг хувьчилж иргэн ээ хувийн өмчтэй болгох үүднээс, үл хөдлөх хөрөнгийн бүртгэлийн суурийг тавихын төлөө төрөөс авч хэргжүүлсэн арга хэмжээ. Одоо бол дурсамж  болон үлдлээ.

Энэ бүхэн дээр суурилан гарч ирсэн ипотекийн зээлийг нийтийн  зориулалтаар баригдсан орон сууцнуудаас худалдан авахад нь Төрөөс  эдийн засгийн дэмжлэг үзүүлж байгаа нэг хэлбэр.  Нийтийн орон сууцнаас гадна жинхэн иргэний өмчийн газар дээр баригдах орон сууцнуудад энэ зээлийг олгоно. Ийм учраас  “Амины орон сууц” гэж аймаг, сумын төвийн батлагдсан хөгжлийн ерөнхий төлвөлгөө, орон сууцны хотгон, хорооллын хэсэгчилсэн ерөнхий төлвөлгөөний дагуу 21 аймгийн нутаг дэвсгэрт баригдсан, орон сууцны бүх хэсэг нь бие даасан ханаар хүрээлэгдсэн, тусдаа газарт баригдсан орон сууцны зориулаттай сууцыг хэлнэ гэж  Монголбанкны Ерөнхийлөгчийн баталсан Орон сууцны санхүүжилтийн журамд тодорхой заасан байна.Энэ бол орон сууны нэр төрөл, зээлийн хүү хугацаа өөрчлөгдөж байгаа нэг хэлбэр болов уу.

Үл хөдлөх хөрөнгө үе дамжин бий болдог, түүнтэйгээ яг адилхан үрийн үрд өмч болон үлддэг өөрийн онцлогтой гэнэ. Монгол улсад үл хөдлөх хөрөнгө тэр дундаа орон сууц хувийн өмч болон бүртгэгдэх болсоор  20 жилийн нүүр үзжээ. Энэ бол бага хугацаа, богино түүх. Гэхдээ хувийн  өмчийн үл хөдлөх хөрөнгийн бүртгэл, заах зээлд нийлүүлэгдэн борлогдож байгаа орон сууц, нэр төрөл  нэмэгдэн олон болж манай монголчуудын амьдарлын салашгүй нэг хэсэг болж  байгаа нь сайшаалтай.                                                                                                                                                Г. Эрдэнэбат

Соёлын түүх ба уламжлалын үнэ цэнэ
Эртний их түүх дурсгал, Монголчуудын сэтгэлгээний онцлог бүхий соёлын хосгүй үнэт өвийг хадгалсан газрын нэг нь “Занабазарын нэрэмжит дүрслэх урлагийн музей” юм. Тийм дээ ч  энэ удаа тус музейн ховор, үнэ цэнэтэй үзмэрүүдээс танилцуулахаар шийдлээ.

Ер нь энэ музейн барилга өөрөө “түүх” юм. Уг музейн барилга өнөөгийн Улаанбаатар хотод баригдсан хамгийн анхны “европ” хийц бүхий байдгаараа онцлогтой. Тиймдээ ч соёлын хосгүй үнэт өвийн “алтан хайрцаг” болон үлдсэн нь гарцаагүй.

Эдгээр морьтой болон энгийн шавар хүмүүс нь Занабазарын нэрэмжит музейн голлох, ховор үзмэрүүдийн нэг юм. Монгол Улсын Төв аймгийн Заамар сум, Булган аймгийн Баян нуур сумын заагт орших Заамар сумын төвөөс 28 км зайтай, Агит, Төмст хэмээх хоёр том уулын дундах цэлгэр хөндийд уг дурсгалын зүйлүүд олдсон бунхан байжээ.  



Монголын эртний эзэнт гүрэн болох Түрэг, Уйгарчуудын ертөнцийг үзэх үзэл, уламжлалт зан заншил, сэтгэхүйн онцлогыг эдгээр үзмэрүүд бүрнээ илтгэнэ. Бунханаас олдсон шавар хүмүүс, модон хүүхэлдэй болон бусад олдворууд нь жинхэнэ утгаараа нас барагчидад зориулсан тахилга, тайлгын эд зүйлс гэж судлаачид дүгнэжээ.

ШАВАР ХҮМҮҮС БА МОДОН ХҮҮХЭЛДЭЙ

Бунхнаас илэрсэн олдворуудын дотор модоор ур хийц сайтай сийлсэн эрэгтэй, эмэгтэй хүмүүсийн дүрс бүхий олдоврууд ихээр гарчээ. Зарим хүүхэлдэйг модоор сийлж, даавуу, торгоор хувцас өмсгөн үйлдсэн байна.

Коко Шаннель хар цагаан хослол бүхий брэнд бүтээгдэхүүн бий болгож байсан шиг эртний үед улаан цагаан хослол бүхий судалтай хувцас хүүхэлдэйнүүдэд зориулан урласнаас харахуйд монгол хүмүүсийн сэтгэлгээний цар хүрээ ямархан өндөр түвшинд байсан нь илхэн харагдана.


 
Шавар баримлуудыг бага зэрэг чулуулагтай, элсэрхэг улаан шаргал шавраар хийж хар, цагаан, улаан хүрэн байгалын будгаар будсан байна. Нүүрийг нь тод томруун дүрсэлж, өтгөн хөмсөг, монхордуу шулуун хамартай хийснээс үзэхэд монгол хүнийг дүрсэлсэн нь тодорхой. Энэ маягаар уруулыг нь хүртэл өнгө, өнгөөр ялган будсаныг үзэхэд хэчнээн нарийн урласан нь мэдэгдэнэ.

Улс орон болгон өөрсдийн гэсэн хүүхэлдэйн брэндтэй. Оросыг матрёшка, Японыг Шоко, АНУ-ыг барби төлөөлөх жишээтэй. Харин дэлхий даяар хүүхэлдэй хэмээх ойлголтыг Барби төлөөлж байдаг. Тиймээс Монголчууд ч эртний уламжлалаа хөгжүүлэн зах зээлд үндэсний онцлог бүхий модон хүүхэлдэйнүүдийг урлаж нийлүүлэх болсон.

Жишээ нь хүүхэлдэй урлаач Ч.Энхтүвшин Өвөг дээдэс маань хүүхэлдэйн урлагаа маш баялаг уламжилж үлдээжээ. Нүүдэлчин иргэншлийн онцлог нь өв соёлоо бичиж үлдээдэггүй. Үгнээс үгэнд, сэтгэлээс сэтгэлд, оюун санаасаа оюун санаад дамжуулж ирсэн. Миний хүүхэлдэйнүүд Монголын нүүдэлчин ахуйг харуулдаг. Энэ нь энгийн үндэсний хувцастай хүүхэлдэйнээс өөр юм. Хэн ч байсан монгол ахуй, соёлоо мэдэх тусам бусдын соёлд автахгүй болно. Ирээдүйд зөв алхам хийж, зөв амьдарья гэвэл үүх түүх рүүгээ заавал эргэж харах ёстой. Учир нь өнгөрсөн цагт монголчууд хүчирхэг байсан. Ирээдүйд дахин хүчирхэгжих үндэс өнгөрсөн цагт байна” хэмээсэн буй. Тиймээс ч бид өөрсдийн гэсэн брэндийг бүтээж чадна. Учир нь олон зууны уламжлал, бүтээлч сэтгэхүйн онцлог нь бидэнд эрт дээр үеэс өвлөгдөж ирсэн билээ.



МАХРАНЗ

Бунхант булшнаас бухан дээр зогсож буй баатарын дүрслэл бүхий шавар баримал илэрсэн нь нэн сонирхолтой. Монгол нутагт өмнө нь үүнтэй ижилсэх дурсгал одож байгаагүй боловч хятадын нутгаас Эртний Тан улсын үед холбогдох бунхант булшнаас түүнтэй ойролцоо дүрслэлтэй олдвор олдож байсныг эрдэмтэн судлаачид “Махранз” хэмээн нэрлэжээ.

“Махранз” гэдэг нь “Махаража” гэдэг сансрикт нэрийн монгол дуудлага агаад Маха гэдэг “их”, ража гэдэг нь “хаан” гэсэн утгатай.

Манхранз нь дөрвөн өөр байх бөгөөд тэдгээр нь дөрвөн зүгийн гай барцадыг зайлуулдаг, хуяг дуулга өмссөн догшин дүртэй байна. Тиймээс Манхранзыг бунханыг муу зүйлээс хамгаалах “хамгаалагч сахиус” гэсэн утга санаагаар дагалдуулан урласан байна.



Энэхүү махранзын дүрслэл нь хэвтэж буй бухан дээр зогсож буй хүн төрхтэй. Улаан хүрэн өнгийн хуяг дуулга өмсөн босоо зогсож, баруун гараа ташаандаа авсан байдалтай, өмссөн хуяг, дуулга нь маш гоёмсог бөгөөд хуягны хоёр мөрнөөс хоёр гарыг нь амаа ангайн буй амьтны амнаас гарсан байдлаар дүрсэлжээ. Энэхүү манхранзын гадаад дүр, дүрслэл, зохиомж нь Буддын шашны махранзтэй нэлээд төстэй гэж судлаачид дүгнэдэг.

ДОМГИЙН ШУВУУ ГАЛБИНГАА

Өөр нэг онцлог бүхий үзмэр бол домгийн шувуу галбингаа юм. Уг шувууны тухай дэлхий нийтэд олон янзын үлгэр домог байдаг ч ихэнх хувь нь Буддын шашинд өгүүлэгдсэн домгийг уншсан байдаг.Тийм дээ ч энэхүү шувууны бэлгэдэл нь Буддын шашны дэлгэрэлтийг дагаж Хятад, Япон, Тайланд, Вьетнам, Кампучи зэрэг Зүүн болон Өмнөд Азийн орнуудад ихэд түгэж, бурхан Бодисадва нарын дэргэд тахил өргөн дуулж, хөгжимдөж буй байдлаар дүрслэгдсэн байдаг.

Энэхүү шувууны дүрслэл нь орон бүрт өөр өөрөөр дүрсэлсэн байдаг ч нийтлэг дүрслэл шинж нь толгой хийгээд цээжин бие нь хүнийх, хөл болоод бөгсөн бие нь шувуу адил өд сөд, хайрсаар бүрхэгдсэн, жигүүр далавчтай, шувуу мэт урт сүүлтэй байдаг.



Монгол нутгаас олдсон галбингаа шувуу нь ерөнхийдөө Азий бусад орныхтой ойролцоо боловч орон нутгийн онцлогийг хадгалсан байгаагаараа эрс ялгарна. Шувууны нурууг төвийлгөн, доош унжсан багсгар сүүлтэй, их биеийн хоёр талд эм углуурга гаргаж, далавч тогтоосон, хүзүү, цээж, сүүлний доод хэсгийг цайвар шаргал өнгөөр, нурууг нь улаан өнгөөр ялган будсан байна. Эртний Түрэгийн үе, VII зуунд хамаарагдах эдгээр бүтээлүүдийн ур хийц, хуяг дуулганы хээ улгалзнаас монголчуудын язгуур сэтгэлгээ, шашин филосифын үзэл нэвт харагдана.

Монголчуудын урлагийн мэдрэмж, соёлын түүх нь ийнхүү эртний үеэс улбаатай болохыг үзмэр болгон дор бүртээ гэрчилж байна.
 
Б.Алтанхуяг
Гэрэл зургийг
| Н.Батбаяр
 
 
 

Судалгаа: Хөгшрөлт бол өвчин учраас түүнийг эмчлэх боломжтой
ЛОНДОН./BBC/. Хэзээ ч эмчлэгдэхгүй хэмээн тооцогдож буй хөгшрөлт гэдэг жам ёсны “өвчнийг” бид хэзээ нэгэн цагт анагаах боломжтой уу? Зарим мэргэжилтнүүд үүнд “болно” гэсэн хариулт өгч байна. Төрөл бүрийн вакцинууд, хүчтэй эмийн ач тусаар хүмүүс бид үхлийн аюултай бактери болон вирусуудыг устгаж чаддаг болсон билээ.

Хүмүүсийн эмчилж чаддаг болсон өвчнүүдийг тоочвол үнэхээр олон. Тархи-нугасны халдварт саа, хижиг, улаан бурхан, татран, шар чичрэг, салхин цэцэг, сахуу зэрэг өвчнүүдээс дэлхийн олон бүс нутаг бүрэн ангижраад байна.    

Гэтэл ямар ч сайн чадварлаг эмчийн эмчилж чадахааргүй “хөгшрөлт” хэмээх өвчинд бид нэрвэгдсэн хэвээр. Хөгшрөхөөс хэн ч бултан зайлж чадахгүй, хэн ч хөгшрөлтийг эмчилж чадахгүй байгаа нь үнэн.

Хөгшрөхийн хэрээр бидний бие организмын эсүүд өмнөх шигээ ажиллаж чадахаа больдог ба үүний улмаас  зүрх судасний өвчин, Альцгеймерийн өвчин, хорт хавдар үүсдэг. Насжилттай холбоотой янз бүрийн өвчнүүд өдөр бүр 100 мянган хүний амь насыг авч одож бөгөөд хүмүүний мөнх бус бие махбодийн хөгшрөлтийг богино хугацаагаар ч болов уртасгахын тулд асар их хөрөнгө зарцуулж байна.  

Гэхдээ зарим судлаачдын үзэж байгаагаар, хөгшрөлтийн талаарх бидний ойлголт үндсээрээ буруу байгаа гэнэ. Тэдний бодлоор, өвчнийг эдгээдгийн нэгэн адилаар хөгшрөлтийг ч мөн адил анагааж болох ажээ.
Хөгшрөлтийг удаашруулах тэр ч байтугай түүнийг зогсоох аргыг эрэн хайж буй зарим эрдэмтэдтэй бид уулзаж ярилцлаа. Тэдний гол итгэл найдвар нь шинжлэх ухааны сүүлийн үеийн ололтуудад тулгуурлаж байгаа ажээ. 

Биологийн үүднээс бол, бие организм нь генийн болон хүрээлэн буй орчны хүчин зүйлүүдээс хамааран харилцан адилгүй хурдтайгаар хөгширдөг байна. Бидний ДНХ-д гарсан өчүүхэн саатлууд хуримтлагдсанаар, эсүүдийн үйл ажиллагаанд алдаа гарч хуримтлагдсанаар эд эсүүд гэмтдэг.
 
Бие организмд эдгээр өөрчлөлт ямар хэмжээнд гарсан бэ гэдгээс эрүүл сайхан өтлөх үү, өвчин зовлонд баригдан өтлөх үү гэдэг нь хамаардаг байна.
 
Хүний хөгшрөлтийг удаашруулж эсвэл эмчлэн зогсоож болно хэмээн найдаж буй эрдэмтдийн үйл ажиллагаа дөнгөж эхлэлийн шатандаа байна.
 
Гэсэн хэдий ч уг асуудлыг хамгийн гол шийдвэрлэх зорилтоо болгосон судалгааны төвүүд дэлхий дээр хангалттай олон бий. Амьтад дээр хийсэн туршилтуудын үр дүнг харвал, тэдний амьдрах хугацааг нь үлэмж хэмжээгээр уртасгаж болох нь харагдсан.  Ийм туршилтуудыг хүн дээр хийж болно гэсэн найдвар ч бий болсон. Тухайлбал, чихрийн шижинг эмчлэх зориулалттай метформин гэдэг эм нь хархнуудын амьдрах хугацааг уртасгадаг болох нь судалгааны явцад тогтоогдсон байх жишээтэй.    
 
1990-ээд оны эхээр судлаач Синтия Кеньон /одоо Calico Labs судалгааны төвийн дэд ерөнхийлөгч/ нэгэн туршилт хийх явцдаа дугариг хорхойны генийн кодыг ганцхан үсгийг өөрчлөхөд л наслах хугацаа нь 3 долоо хоногоос 6 долоо хоног болж хоёр дахин уртасч байжээ. Calico Labs бол Google-д харьяалагддаг Alphabet компанийн нэгэн салбар бөгөөд хүний биологийн тогтолцоо нь амьдрах хугацааг нь хэрхэн хянан зохицуулдаг вэ гэдгийг тодорхойлох зорилгоор хамгийн орчин үеийн технологиудыг ашигладаг төв юм.   
 
Насжилт судлалаар дэлхийд нэрд гарсан  Их Британийн эрдэмтэн Обри Ди Грей-гийн /Aubrey De Grey/  ярьснаар бол, дээрх аргаар хүний насыг ч мөн адил уртасгаж болох гэнэ. Ди Грей бол SENS (Strategies for Engineered Negligible Senescence/ гэдэг сангийн захирал бөгөөд уг сангийн зорилго нь дунд болон ахимаг насны хүмүүсийн оюуны болон биеийн хүчний чадавхийг 30 хүрээгүй хүнийхтэй ижил түвшинд хүргэх зорилгоор иж бүрдэл эм бэлдмэлийг гарган авах явдал ажээ.   

Ди Грей-гийн үзэж байгаагаар, насжилттай холбоотой өвчнүүдийн эх үүсвэр болдог, хөгшрөлтийг дагалдан бий болдог эсийн гэмтэлд нөлөөлдөг биологийн 7 гол хүчин зүйл байдаг байна. 
 
Юуны түрүүнд, эсүүд хангалттай хурдан сэргэж чадахгүй болдог нь хамгийн эхний шалтгаан юм. Нөгөө нэг хүчин зүйл бол эсүүд ямар ч хяналтгүйгээр хуваагдаж эхэлдэг явдал. /хорт хавдрын үед ажиглагддаг/. Гуравдугаарт, эсүүд “үхэх ёстой цагтаа” үхдэггүй байна. Энэ нь мөн хорт хавдартай холбоотой. Дөрөвдэх шалтгаан нь бидний биеийн эсүүдийн эрчим хүчний бяцхан станц болох митохондруудын ДНХ гэмтдэгтэй холбоотой. Тавдугаарт, эсүүдийн дотор задралын бүтээгдэхүүнүүд хуримтлагдах явдал. Зургадугаарт, эсүүдийн гадна талд задралын бүтээгдэхүүнүүд хуримтлагдах явдал. Долдугаарт, эд эсүүдийн сунаж агших чадварыг тодорхойлдог эсийн гадуурх матриц болон эс хоорондын бодисын хатуулаг нэмэгдэх зэрэг нь хүнийг хөгшрөхөд хүргэдэг байна. 
 
 Ди Грей болон SENS сангийн судлаачид эдгээр хүчин зүйлүүдийг “ялан дийлж” болох аргуудыг олсон тухайгаа ярьж байна. Тухайлбал, эхний асуудлыг үүдэл эсийн эмчилгээ хийснээр шийдэж болно гэдгийг Ди Грей хэллээ. Бие организмын эд эсүүд шинэ залуу эсүүдийг хүлээн авснаар хөгшрөлтийн явцад үхэж буй хуучин эсүүдийг орлох болно.
 
Харин “үхэх ёстой цагтаа” үхэхгүй байгаа эсүүдийн хувьд нэлээд ярвигтай арга хэрэглэнэ. “Генүүдэд нөлөөлснөөр бие организмд “амиа хорлогч генүүд” бий болох бөгөөд тэдгээр нь эсийг үхүүлэгч уургийг ялгаруулна” хэмээн Ди Грей тайлбарлалаа. Эл үйл явцад тохиолдох гол бэрхшээл бол бие организмд хэрэггүй болсон эсүүдэд зориулан үхлийн уураг ялгаруулж чадах генүүдийг гарган авах явдал юм.
 
Хэдийгээр эдгээр арга нь хөгшрөлтийг бүрэн зогсоож чадахгүй боловч хүний насыг 30 жилээр уртасгах боломжийг олгоно. 
 
“Залуужуулах технологи”-ийг хэрэглэснээр ирээдүйд өндөр настнуудын бие организмын эсүүдийг залуу байх үеийнхтэй нь адилхан ажиллуулж чадна гэдэгт Ди Грей бүрэн итгэлтэй байна. Жишээ нь, 60 настай хүнийг биологийн 30 насанд нь буцаан аваачих боломжтой. Гэхдээ тухайн хүний эсүүд нь 30 жилийн дараа дахиад л 60 настай хүнийх шиг болох гэнэ. Тухайн цаг үед нь эмчилгээг дахиад хийх боломжтой бөгөөд 150 насанд нь тухайн хүний бие организмыг 60 настай хүнийх шиг байлгах боломжтой ажээ.
 
Гэхдээ иймэрхүү амлалтад болгоомжтой хандах хэрэгтэй. Бидний бие организм иймэрхүү “программын апдейт”-ийг ямар нэгэн хүндрэлгүйгээр хүлээж авна гэдгийг туршилтаар батлаагүй байгаа билээ.  Компьютертай нэгэн адилаар хэтэрхий олон апдейт хийх аваас системийг бүхэлд нь зогсоож магадгүй.
 
Харин Ди Грей-гийн үзэж байгаагаар, ийм маягийн сэтгэлгээ /хөгшрөлт зайлшгүй гэсэн ховсдолтонд автах/ нь эмчилгээний технологи хөгжихөд саад тотгор болж байна. Хүмүүс бид хөгшрөлтийг зайлшгүй жам ёсны үзэгдэл гэж үзсээр байгаад л гол учир нь бий. Үүний улмаас хөгшрөлтийг ялан дийлэх гэсэн аливаа оролдлогыг шинжлэх ухааны эсрэг зүйл, хууран мэхлэх үйлдэл гэж үзсээр байгаа юм.
 
Ди Грей бол хөгшрөлттэй холбоотой өвчнүүдийг ялан дийлж болно гэж үздэг цорын ганц хүн биш ээ. Харвардын их сургуулийн ген судлаач Жорж Черч-ийн хувьд ийм төрлийн өвчнүүдийг эмчлэх боломжгүй хэмээн ярьдаг мэргэжил нэгт нөхдийнхөө хандлагыг буруу гэж үздэг. “Хэрвээ хүрээлэн буй орчин болон удамшил зүйг /генетик/ залж чиглүүлж чадах юм бол хүмүүс бид эрүүл саруул, залуу байж, одоогийнхоос хамаагүй урт наслах боломжтой” гэж тэрбээр ярьж байна.  
 
Амьдралыг уртасгах аргуудын нэг бол “вампир эмчилгээ” гэдэг айдас төрүүлэм нэртэй эмчилгээ юм. Нас дээр гарсны улмаас тэнэгрэл /деменция/ өвчин туссан хүмүүст 18-30 настай доноруудын цусыг сэлбэн хийхийг “вампир эмчилгээ” гэдэг аж.  Уг эмчилгээг хийхэд өндөр настай хүмүүсийн биеийн байдал сайжирч байсныг саяхан хийсэн судалгаа харуулсан юм. Эмчилгээний дүнд Альцгеймерийн өвчний эхний шатанд байгаа өвчтөн хувцсаа өмсч, нүүр гараа угааж чаддаг болсноос гадна ойр зуурын гэрийн ажлыг хийж байжээ.
 
Ийм төрлийн судалгааг үргэлжлүүлэн хийсээр байгаа бөгөөд тухайлбал, Америкийн “Амброзиа” гэдэг старт-ап компани өндөр настай өвчтөнүүдэд 16-25 настай доноруудын цусыг сэлбэх үйлчилгээг санал болгож байгаа бөгөөд нэг удаагийн сэлбэлт нь 8 мянган долларын үнэтэй аж. Тус компанийн төлөөлөгчийн ярьснаар бол, цус сэлбэснээр өтөлж доройтсон бие организмын унтаа эсүүд “сэрж”, Альцгеймерийн өвчний эхний шатанд байгаа өвчтөний биеийн байдал сайжирч, тэр ч байтугай 60 настай хүний үс бууралтах нь багасах аж.


 
“Амброзиа” компанийн судалгааны тайлан шинжлэх ухааны сэтгүүлүүдэд хараахан нийтлэгдээгүй байна. Эл судалгаанд үл итгэгчдийн зүгээс “плацебогийн нөлөөллийг харгалзан үзээгүй” хэмээн шүүмжилж байгаа юм.
 
Гэсэн хэдий ч амьтад дээр хийсэн хэд хэдэн туршилтаас харвал, эмчилгээний ийм арга нь биологийн үндэслэлтэй байж магадгүй. Залуу амьтны цусан дахь GDF11 бодисын тусламжтайгаар хулганын булчингийн хүчийг нэмэгдүүлж болно гэдгийг 2013 онд Харвардын их сургуулийн эрдэмтдийн явуулсан үүдэл эсийн туршилт харуулсан юм. Харамсалтай нь, дараа дараагийн туршилтаар ийм үр дүнд дахиад хүрч чадаагүй байна.
 
Лабораторийн иймэрхүү туршилтуудыг үгүйсгэдэг зарим судлаачид “ердөө илчлэг багатай хоол хүнс хэрэглэснээр амьдрах хугацаагаа уртасгаж болно” гэж үздэг.
 
Харин үхлийг эмчилж болох тухайд? Шинжлэх ухаан хэзээ нэгэн цагт үхэгсдийг амь оруулж чаддаг болох тэр цагийг хүлээхийн тулд дөнгөж нас барсан хүний биеийг хөлдөөх хувилбарыг зарим хүмүүс сонгож байна. Хөлдөөх үйлчилгээ үзүүлдэг компаниудаар үйлчлүүлсэн хүмүүсийн хэн нь ч амьдралд буцаж ирээгүй байгаа билээ.  
 
Америкийн ирээдүй судлаач, зохион бүтээгч Рей Курцвейл “хиймэл хүн” бүтээснээр үхэшгүй мөнхийн хутгийг олох өөр нэгэн хувилбарыг санал болгож байна. “Нанотехнологийн тусламжтайгаар биологийн бус биеийг бий болгож болно, виртуаль бие болон виртуаль бодит байдлыг бий болгож болно. Ингэснээр виртуаль биеүд нь жинхэнэ биологийн бие шиг үнэмшилтэй болно” гэж тэрбээр ярьж байна.  
 
Иймэрхүү санаанууд нь галзуу солиотой мэт санагдаж магадгүй, ийм санааг шинжлэх ухааны уран зөгнөл гэж дүгнэхэд маш амархан. Гэхдээ ямар ч арга замаар амьдралыг уртасгах боломжтой боллоо ч гэсэн энэ нь нийгэмд томоохон асуудал үүсгэх болно. Хүний насыг уртасгах нь манай гарагийн хүн амыг хэт олшроход хүргэж магадгүй. Ди Грей-гийн ярьснаар, нас уртасгах технологи нь зөвхөн баячууд болон дарангуйлагчдын гарт байдаг зэвсэг болчих юм биш биз гэсэн асуултыг хүмүүс түүнд олонтоо тавьдаг аж.
 
Насыг уртасгах боломжтой болсон тэр үед өөр бусад технологиуд бий болж, тэдгээрийн тусламжтайгаар хиймэл хүнсний бүтээгдэхүүнүүд гарган авч, нарны эрчим хүч болон бусад эх үүсвэрийг үр дүнтэй ашигласнаар маш олон тооны хүн манай бяцхан гараг дэлхий дээр урт удаан, амар амгалан амьдрах боломжтой гэж Ди Грей үзэж байна. 
 
Гэхдээ түүний хийсэн дүгнэлтүүдийн учир дутагдалтай тал нь юунд байна вэ? Үр дүнг нь бид бүхэн дөнгөж тааварлах төдий байгаа технологийн ололтууд дээр дөрөөлөн тэрбээр таамаглал дэвшүүлж байгаад л сул тал нь оршино.
 
Гэхдээ энд нэг зүйлийг заавал санах хэрэгтэй. Хэрвээ бид бүхэн иймэрхүү болгоомжлолд автаад вакцин, антибиотикийг гарган авсан эрдэмтдийн судалгаанд саад хийгээд байсан бол орчин цагийн хүмүүсийн нас 40-өөс хэтрэхгүй байх байлаа.
 
Сүүлийн хоёр зууны туршид бий болсон анагаах ухааны ололтууд нь өвчнийг ялан дийлэх боломжийг бидэнд олгосон. Тэгэхээр хөгшрөлтийг ч мөн ялан дийлж чадах ч  юм билүү?
 
Орчуулсан Б.Адъяахүү
 
Эх сурвалж: http://www.bbc.com/future/story/20180203-the-ambitious-quest-to-cure-ageing-like-a-disease
 
https://www.bbc.com/russian/vert-fut-43415467
 
 

АЛТАН БИЙРИЙН ОРОН

Жил бүр уламжлал болон зохион байгуулагддаг залуу уран бүтээлчдийн хүсэн хүлээж, ур ухаанаа шингээн бүтээснийнхээ үр шимийг үзэн, үзэгч олондоо толилуулан, өөрийгөө сорьж, авьяас билгээ үнэлүүлдэг “Алтан Бийр”-2018 олон улсын үзэсгэлэн МУЭ-н “Арт галерей”-д нээгдсэн юм.

МУЭ-ийн дэргэдэх Залуу Уран Бүтээлчдийн Нэгдэл нь “Алтан Бийр” үзэсгэлэнг олон улсын цар хүрээтэй томоохон үзэсгэлэн болгохын төлөө хичээн ажиллаж энэ удаад Иран, Серби, Еиптийн уран бүтээлчид оролцож байгаа бөгөөд жил бүр оролцогчдын маань ур чадвар өсч, гадаадын уран бүтээлчдийн оролцох хүсэл сонирхол нэмэгдэж байгааг зохион байгуулагчдын зүгээс онцоллоо.

Уламжлал ёсоор “Алтан бийр-12” үзэсгэлэнгийн шилдэг бүтээлийн шагнал гардуулах ёслолын үйл ажиллагаа үзэсгэлэнгийн нээлтийн өдөр болж шилдэг бүтээлийн ялагч Ж.Анунаранд “Алтан бийр” цом, мөнгөн шагнал, МУЭ-ийн уран бүтээлчдийн урланд уран бүтээлээ хийх нэг жилийн эрх, “Арт галерейд” бие даасан үзэсгэлэнгээ толилуулах эрхийг тус тус гардуулсан юм.

Ж.Анунаран “Орон” хэмээх холимог техникийн ажлаараа энэхүү шагналын эзэн болов. Мөн энэ жилээс “Орд” арт галерей хамтран ажиллаж дэд байрын шагналд үзэсгэлэн гаргах эрхийг дагалдуулан өгч байгаа бөгөөд тус шагналын эзнээр П.Ганзориг “Урсгал” бүтээлээрээ тодорчээ.



“Шинэчлэл, шинэчлэгч, шинэ урсгал, шинэ шүлэг, шинэ үзэл, шинэ санаа, шинэчлэлийн засгийн газар, шинэ хот, шинэ хүн... гэх шинийн “өвчин”-д яасан их нэрвэгдээ вэ?” гэж судлаач Г.Батсуурь бичсэн санагдана. Магадгүй хуучнаасаа салж чадаагүй ч “шинэ” зүйлсийн дунд төөрөлдөгсдийн эрин зуунд амьдарч байгаа мэт сэтгэгдэл хааяа төрдөг юм. Гэтэл “Алтан бийр 12” үзэсгэлэнд очсоноор өнөөх сэтгэгдэл үгүй болов. Толгой дотор минь “шинэ” гэсэн үг л хамгийн түрүүнд орж ирэв. Зураг бүрээс тухайн уран бүтээлчийн огт өөр өөр арга барил, шинэ санаа мэдрэгдэнэ.

ЧӨЛӨӨТ ОРОН

“Алтан бийр 12” наадмын тэргүүн эзэн Ж.Анунаран “Надад зотон, тос, уул, ус, ургамал, морь, мал гэх ойлголтоос илүү өөр материал дээр ашиглалтын зориулалтаасаа өөрөөр илэрч, урлаг хэрхэн болж болох тэр үйл явцууд сонирхолтой байдаг. Уран бүтээлч хүн үргэлж л туршилт хийдэг. Энэ нь өвөрмөц байдлыг хүссэн хүсээгүй бий болгодог” хэмээсэн нь бий.

“Зураач бол хараагүй хүний мэргэжил. Тэр харснаа зурдаггүй, харин юуг мэдэрснээ, харсан зүйл нь түүнд юу хэлснийг зурдаг” хэмээн Испанийн алдарт зураач Пикассо хэлсэн байдаг. Бодит байдлаас илүү өөрийнхөө дотоод мөн чанар луу нэвтрэх нь бүтээлч хүний жинхэнэ ур чадварыг илтгэсэн хэрэг шүү дээ. Зураач юу харснаа санах бус хараад юу мэдэрснээ сэргээн санаж утгыг гүнзгийрэлд бүтээлийнхээ мөн чанарыг чиглүүлснээр сарыг ч шаар болгох хэмжээний гайхалтай төсөөллийг бий болгодог байна. Энэ л урлагийн гол мөн чанар.


 
Түүний “Орон” хэмээх холимог техникийн ажил анх зэрвэсхэн хараад өнгөрөхөд зээгт наамлыг санагдуулам төрхтэйгөөр санаанд буудаг. Дээрээ навчтай Буддагийн алгыг санагдуулам гарыг зургийн гол дэвсгэрт дүрсэлжээ. Магадгүй эндээс “орон” эхэлнэ. Харин түүнийг орон зай, оршихуйгаар тодорхойлж болмоор. Учир нь Ж.Анунарангийн бүтээлүүд хүний оршихуйн тухай асуудал, түүний боломжит дүр зургуудыг эрх чөлөөт байдлаар илэрхийлэн гаргаснаараа онцлог болдог. Бид өөр өөр орон зайн хэмжээст байх авч зэрэгцэн оршиж байдаг гэх санааг түүний зураг бүхэлдээ агуулжээ.

Нөгөөтэйгүүр хоёр том луус, үнэг, хэрээ, тахиа, тогоруу, туулай, гөрөөс гэх мэтийн жигүүртэн, хөхтөн амьтад өөр өөрсдийн тойрогт буйгаар дүрслэгдсэн байна. Гагцхүү тэнд хүний бараа л алга. Харин хамгийн голд ганц том гар бий. Магадгүй бид бүхний үүтгэл болж буй ч бусад амьд организмын бүхий л бодит  дүрүүдтэй хамт нэгэн дэвсгэрт оршин байдаг гэх санаа улмаар цухалзана.

БИД БУРХНЫ ТАВИУЛ БА ӨРӨГ

Зохиолч П.Баярсайхан нэгэнтээ “Бид хорвоо дээрх бурхны тавиул” гэж бичсэн байдаг. Бид ерөөс л нэг тавиул төдий зүйлс үү? Тэгээд шатрын хүүгийн зарчмаар хувь тавиландаа захирагдаж аж төрөн суудаг гэж үү? гэсэн асуулт урган гарна. Тийм дээ ч дараагийн онцлох бүтээлээр залуу зураач Б.Баярцэнгэлийн “Өрөг” нэртэй зургийг сонгосон юм. Энэхүү зургаас шинэ залуу зураачдын сэтгэхүйн онцлог, уран бүтээлчийн зурагт туссан орчин цагийн нийгмийн нөлөөлөлт хүчин зүйлсийн тухай олон гаргалгааг бүтээж болно.

Магадгүй шинэ нээлт, үйл явдлууд ар араасаа хөвөрч, мэдэмхийрэгчид олшрох тусам бид үнэ цэнээ гээж гарах гарцгүй төөрдөг байшинд орчихоод байгаа ч юм билүү гэх санаа төрнө. Эсвэл өөрийгээ хэн бэ гэдгээ тодорхойлчих насан дээрээ ирсэн ч тодорхойлж чадахгүй хүмүүс өчнөөн бий. Тус зургийн утга санаа руу нэвтэрвэл ийм бодол төрөх бөгөөд илэрхийлэл нь маш өндөр түвшинд бүтээгджээ. Өмнөх жил зураач маань “Буддаг олоорой” зургаар эл үзэсгэлэнд оролцож багагүй шуугиан тариад авсан билээ. “Поп-арт” төрлийн бүтээлийг тултал нь хийх чадвар, мэдрэмж түүнд бийг олон судлаачид хүлээн зөвшөөрч байв.



Юун түрүүнд интернетэд холбогдох чадвартай утас барьж, толгой дээр нь “WiFi”-ийн лого үүсэн буй бурхад сонирхол татна. Харин юуны учир “Өрөг” гэж нэрлэв. Зургийг сайтар ажиглах юм зохиомжийн хэлбэр олон бурхад даам нүүх гэж буй мэт эгнээ болон өөд өөдөөсөө харжээ. Тиймээс энэ зурагт бурхдын зарим хэсгийнх нь толгойг доош харуулж зурсан гэсэн үг. Энэ бол орчин үеийн нийгмийн үнэн төрх. Бидэнд мэдэхгүй, чадахгүй зүйл гэж үгүй. Өөрсдөө бид хэдийн бурхдын дүрд хувираад эхэлчихсэн буй ч цахимжсан орчноос хамааралгүйгээр оршихоо больжээ. Ийм учраас хэн ч урагш тэмцэж, тэмүүлж аж төрөхгүй байгаа нь илт. Тиймдээ ч уг өрөг хэзээ ч тоглоом хувилбарт шилжиж улаан юм уу шар тал нь ялахгүй биз. Зургийн гол утга санаа энэ ажгуу.

МОНГОЛ УЛАМЖЛАЛЫН ДЭГ

Уг үзэсгэлэнд уламжлалт арга барилд түшиглэсэн нэлээдгүй зургууд бий. О.Пүрэвдорж “Бага нас”, М.Мөнхтулга “Хун ээжийн домог”, Ж.Пүрэвдорж “Битүүний орой”, Э.Пүрэвсүрэнгийн “Отгон цас” зэрэг зургуудыг нэрлэж болно.

Уламжлалт монгол зураг хэрхэн орчин үе руу хэлбийж, шинэ хөрсөн дээр буусан ч өөрийн гэсэн өнгө төрх, сэтгэлгээний нууцыг хэрхэн хадгалж үлдсэнийг үзүүлсэн бүтээлийн нэг бол Э.Пүрэвсүрэнгийн “Отгон цас” зураг юм. Соёл урлагийг дэлхий дээрх олон төрлийн хүмүүс бүгд л өөр, өөрөөр хүлээж авдаг. Хүн бүрт урлагийг хүртэх эрх чөлөө бий хэдий ч уран бүтээлчдийн соёлд хандах хандлага нь уламжлалт соёл иргэншил, үзэл бодлоосоо улбаалан өөр, өөр байдаг. Нүүдэлчдийн ахуйг нэгэн хавтгайд цогцоор дүрсэлсэн Э.Пүрэвсүрэнгийн  “Отгон цас” бүтээл нь даяаршиж буй нийгмийн нөлөөлөлд ахуйгаа арилшгүйгээр авч үлдэх гэсэн уран бүтээлч сэтгэлгээний охь билээ.



Тус зурагт бүх элементийг маш нарийн гаргаж өгснөөрөө онцлогтой юм. Уран зурагт зарим нэг хэсгүүдийг гоёоор дүрсэлж болдог бол монгол зургийн бүх хэсгийг детальчилан оруулах ёстой байдаг. Ганцхан зүйл орхигдуулах юм бол урлаг болж чадахгүй. Сайхан үзэмж, сэтгэгдэл төрүүлэхээс илүүтэй харсан хүнд асуулт үлдээхийг чухалчилдаг учраас дээд түвшинд бүтээгддэг билээ. “Отгон цас”-ыг монгол сэтгэхүйтэй хүн л зурна уу гэхээс өөр улсын иргэн хуулбарлахаас цаашгүй. Өдгөө Монголын өнцөг бүрт улам ховордсоор буй нүүдлийн соёл иргэншлийг нэгэн хавтгайд ямар ч элдэв чимэггүйгээр буулгасан зураг. Харин зургийн зохиомж, зураачийн арга барил нь уламжлалт “дэг” –ээ хадгалж үлджээ.

Монгол хүн л үндэсний уламжлалаа хадгалсан ийм зургийн бүтээлийг хийдэг болохоор дэлхийн хаана ч очсон өөрийн гэсэн имиж, дүр төрхтэй байдгаараа давтагдашгүй нэгэн онцлог болж үлддэг билээ.
 
Гэрэл зургийг | Т.Чимгээ
 
 
Тоймч | Б.Алтанхуяг
 
 

 
 
 
 

Амьжиргааны баталгаажих доод түвшин, ХХДХ, дундаж цалин
Амьжиргааны баталгаажих доод түвшин, хөдөлмөрийн хөлсний доод хэмжээ (ХХДХ), ажиллагчдын дундаж цалин өөр хоорондоо уялдаа холбоотой. Мөн эдийн засагт өөр өөрийн үзүүлэх нөлөө, гүйцэтгэх тусгай үүрэгтэй байдаг юм байна.

Хүн амын амьжиргааны баталгажих  доод түвшинг жил бүр бүсчлэн тогтоож, Үндэсний статисткийн хороо (ҮСХ) зарладаг. Энэхүү мэдээллийг  нийгмийн даатгал, халамжийн сангаас олгох тэтгэмж, хөдөлмөрийн хөлс, нөхөн олговрын хэмжээг тогтоох, төрөөс иргэдэд эд, мөнгөний туслалцаа үзүүлэхэд  суурь болгон ашиглаж  байх жишээтэй.  Ялгаагүй энэ үзүүлэлт дээр түшиглэн ХХДХ-г Засгийн газар тогтоодог. Гэхдээ хүн амын амьжиргааны баталгаажих  доод түвшингийн хамгийн өндөр үзүүлэлтээс ХХДХ-г дээгүүр тогтоож байхаар хуульчисан байдаг. Анх амьжиргааны баталгаажих доод түвшингээс 2,7 дахин өндөр хувиар  ХХДХ-г Засгийн газар  тогтоож байсан  байна.  Тэгвэл энэ харьцаа өнөөдөр өөрчлөгдөн хоорондын (амьжиргааны баталгаажих доот төвшин Улаанбаатарт хамгийн өндөр 198 мянга 600 төгрөг) зөрүү нь 41 мянга 400 төгрөг болжээ.  

ХХДХ нь цалин хөлсний хувиарлалтын хамгийн доод хэсэгт байгаа ажиллагчдыг хамгаалах зорилгоор тогтоосон цалингийн бүтцийн суурь давхаргын хамгийн бага хэмжээ. Энэ нь хөдөлмөрийн мөлжлөгт өртөх өндөр эрсдэлтэй, мэргэжил, боловсролгүй тэднийг хамгаалах зорилготой. Ийм учраас олон улсын хөдөлмөрийн байгууллага (ОУХБ) - аас цалингийн хамгийн бага энэ хэмжээг хуульчлахыг  улс, орнуудад уриалдаг аж. Тус байгууллагын гишүүн орнуудын 90 хувь нь ХХДХ-г хуульчилжээ. Хуульчилж өгсөнөөр ийм цалин авдаг ажиллагч, түүний ар гэрийн гишүүдийг цалинтай  ядуусын эгнээнд орохоос урьдчилан сэргийлэх  хөшүүрэг гэж үздэг байх юм.

Монгол Улс “Хүн амын амьжиргааны баталгаажих доод түвшинг тогтоох”, “Хөдөлмөрийн хөлсний доод хэмжээг тогтоох” тухай хуулиудыг 1998 онд баталсан байна.  Харин 2000 оноос эхлэн үзүүлэлтүүдийг нь нийтэд зарлаж эхэлжээ.

“Хөдөлмөрийн хөлсний доод хэмжээг тогтоох” хуулийг хэрэгжүүлэх хүрээнд Засгийн газар 2007 оны 12 дугаар сарын 27-ны өдөр 351 тоот тогтоол гаргаж ХХДХ-г цагийн 642 төгрөг 86 мөнгө, сарын 108 мянган төгрөг гэж  тогтоосон байна. Энэ нь ажиллагчдын цалинг хуулийн хүрээнд эргэн харж, шинэчлэн тогтоож байх идэвхийг сэргээж өгсөн чухал алхам болжээ.

Улмаар ХХДХ-г тогтоох хуулийг УИХ 2010 онд шинэчлэн найруулж батлан  2011 оны 1 дүгээр сарын 1-ээс мөрдүүлж эхэлсэн юм. Шинэчлэгдсэн хуулиар Засгийн газар, ажил олгогчийн болон ажилтны эрх, хууль ёсны ашиг сонирхолыг төлөөлөн хамгаалах улсын хэмжээнд нэгжтэй байгууллагын төлөөлөл бүхий хөдөлмөр, нийгмийн зөвшлийн  гурван талт Үндэсний хороо ХХДХ-г хэлэлцэн шийдвэрлэх болсон юм.

Хөдөлмөр, нийгмийн зөвшлийн гураван талт Үндэсний хороог ХНХ сайд ахалж, МҮЭ, Ажил олгогч эздийн холбооны төлөөлөл ижил тоогоор оролцдог. Үндэсний хороо 18 гишүүнтэй, хоёр жил тутамд ХХДХ-г шинэчлэн тогтоох талаар хэлэлцэх үүрэгтэй.  Тус хорооны хуралдаан энэ сарын 4-нд болж цалин нэмэх асуудлыг энэ оны хоёрдугаар улиралд багтаан авч хэлэлцэхээр болжээ.

Цалин хөлстэй холбоогдон гарч ирдэг өөр нэг ойголт нь ажиллагчдын дундаж цалинг тогтоох явдал юм билээ. Ажиллагчдын дундаж цалинг тогтоохдоо 2014 оноос эхлэн Эрүүл мэнд нийгмийн даатгалын ерөнхий газар (ЭМНДЕГ)-ын даатгалын шимтгэлийн тайланд тулгуурлан гаргадаг болсон аж.

2017 оны 4 дгээр улиралд шимтгэлийн тайланд бүртгэгдсэн  38,5 мянган  аж ахуйн нэгжийн 613 мянган ажиллагчдыг  хамруулан  дундаж цалинг тогтоосон байна. Эдгээр ажиллагчдын 46,7 мянга  буюу 7.6 хувь нь 240 000 төгрөг хүртэл , 34,3 мянга буюу 5,6 хувь нь 240001-300000 төгрөг, 85,7 мянга буюу14 хувь нь 300001-500000 төгрөг, 246,4 мянга  буюу 35,2 хувь нь 500001-900000 төгрөг, 121,9 мянга буюу  19,8 хувь  нь 900001-1300000 төгрөг,   28,2 мянга буюу 4,6 хувь нь1300001-1500000 төгрөг,  80,6 мянга буюу 13,2 хувь 1500 000 төгрөгөөс  дээш цалинтай байна гэж ҮСХ Мэдээллээ.

Ажиллагчдын сарын дундаж цалинг  салбараар нь  ангилан авч үзвэл, уул уурхай, олборлолтынхон 2,3 сая төгрөгийн цалинтай, зочид буудал орон сууц, нийтийн хоолны үйлчилгээний салбарынхан 632,3 мянган төгрөгийн цалинтай гэсэн дүн гарсан байна.

Дундаж цалинг иргэд өөр дээрээ тусгаж авдаг. Харамсалтай нь ҮСХ-оос зарласан дундаж цалин үнэмлэхүй олон ажиллагдын авч байгаа цалингаас өндөр байгаа нь тэднийг бухимдуулдаг гэж мэргэжилтнүүд хэлэх юм. Тэгвэл дундаж цалин хөлс нь тайлант хугацаанд хөлс авсан ажиллагчдын тоогоор жигнэсэн нийт цалин хөлс, тэр хугацааны ажиллагчдын тооны харьцаа гэнэ. Түүнээс биш бидний үздэг шиг нэг хүний авч байгаа цалин биш гэж статистикчид тэмдэглэжээ.  Цалин нь ажиллагчдад орлого болж ирдэг.  Харин ажил олгогчдод зарлага болж гардаг онцлогтой. Дундаж цалин гэдэг бол эдийн засгийн өсөлт, худалдан авах чадварыг илэрхийлэх хэлбэрүүдийн нэг  чухал хэрэгсэл нь ажээ.

Манай улсад ХХДХ 240 мянган төгрөг (2016 тогтоосон) байна. Харин  хүн амын амьжиргааны баталгаажих доод түвшин баруун бүс (Баян- Өлгий, Говь-Алтай, Завхан, Увс, Ховд) -д 178 мянган төгрөг, Хангайн бүс (Архангай, Баянхонгор, Булган, Өвөрхангай, Хөвсгөл, Орхон)-д 182 мянга 600 төгрөг, төвийн бүс (Говьсүмбэр, Дорноговь, Дундговь, Сэлэнгэ, Төв, Дархан- Уул)-д 175 мянга 600 төгрөг, зүүн бүс (Дорнод, Сүхбаатар, Хэнтий)-д 174 мянган төгрөг, Улаанбаатарт 198 мянга 600 төгрөг, ажиллагчдын дундаж цалин нэг сая төгрөг болж, өмнөх оны мөн үеийнхээс 96 мянган төгрөгөөр өссөн байна гэж ҮСХ мэдээллээ.

Төрөөс цалин хөлсний талаар баримтлах бодлогын ямар баримт бичиг хэзээ  батлан гаргасан талаар хэн юу мэдэж байна. Тэр хүн энэ сэдвийг цааш нь үргэлжлүүлээрэй.                          Г.Эрдэнэбат

АНУ vs БНХАУ: “Худалдааны дайн”-ы хохирогч нь хэн бэ?
АНУ-ын Ерөнхийлөгч Д.Трамп Хятадаас нийлүүлж буй 100 гаруй нэр төрлийн бараанд 25 хувийн татвар ногдуулах тухай санамж бичигт өнгөрсөн сарын 22-нд гарын үсэг зурсан бол үүнээс 10 хоногийн дараа Хятад улс Америкаас нийлүүлж буй 128 нэр төрлийн бараанд 15-25 хувийн татвар ногдуулахаар шийдвэрлэсэн нь дэлхийн хамгийн том эдийн засагтай хоёр орны хооронд “худалдааны дайн” дэгдээлээ.

Хятадын талын мэдэгдэлд дурдсанаар, Америкийн тал ган, хөнгөн цагаанд гаалийн татвар ногдуулсны хариуд дээрх арга хэмжээг авсан байна. Хамгийн сүүлд ирсэн мэдээллийг үзвэл, Хятадын засгийн газар дахин 106 нэр төрлийн бараанд татвар ногдуулсан байна.

Хятадаас их хэмжээний ган орж ирж байгаа нь АНУ-ын гангийн үйлдвэрлэлийн салбарыг уналтад оруулсан гэж Трамп үздэг. Бодит байдал дээр, АНУ-д 110 гаруй улс ган нийлүүлдэг бөгөөд Хятад улс нийлүүлэлтийн хэмжээгээр 11-р байранд ордог аж. Хятадыг буруутгаж буйн учир гол учир гэвэл, зарим улсууд Хятадын ганг худалдан аваад бага зэргийн боловсруулалт хийснийхээ дараа АНУ-д дамжуулан экспортлодогт оршино.

Нөгөөтэйгүүр, Хятадын бараанд татвар ногдуулах болсон нь хэдэн арван жилийн турш Америкийн компаниудын оюуны өмчийг хятадууд хулгайлж ирсний хариуд авч байгаа арга хэмжээ гэж АНУ-ын эрх баригчид тайлбарлаж байна. Зарим мэдээллээр, хятадууд программ хангамжийг хулгайлж, дууриамал бараа үйлдвэрлэн борлуулсны улмаас АНУ жил бүр 600 тэрбум долларын хохирол хүлээдэг ажээ. Үүнийг шалтгааныг нарийвчлан тодруулах үүднээс АНУ-ын тал 2017 оны 8 дугаар сараас эхлэн мөрдөн шалгалт явуулсан байна. Шалгалтын зорилго нь зохиогчийн эрх, патент, ноу-хау зэрэг оюуны өмчийг хятадуудад өгсний хариуд Хятадын зах зээлд нэвтрэх зөвшөөрлийг Америкийн компаниудад олгож байсан уу гэдгийг тогтоох явдал байлаа. Түүнээс гадна стратегийн ач холбогдолтой технологи олж авахын тулд Америкийн компаниудад хөрөнгө оруулахыг Хятадын эрх баригчдын зүгээс өөрийн орны компаниудад үүрэг болгож байсан эсэхийг шалгасан байна.

Түүнээс гадна, Трампын гаргасан дээрх шийдвэр нь Хятадтай хийж буй худалдаанаас АНУ-ын хүлээж буй 375 тэрбум ам.долларын алдагдлыг бууруулах зорилготой аж. Д.Трамп сонгуулийн сурталчилгааныхаа үеэр “технологи хулгайлах явдлыг таслан зогсоож, худалдааны алдагдлыг бууруулна” гэж амлаж байсан билээ.

Хятадын талын хариу арга хэмжээ

Хятадын эрх баригчид америкчуудын хийж буй протекционизмын /гаалийн татвараар дамжуулан өөрийн орны худалдааг ивээх бодлого/ шинжтэй  алхмуудын талаар ойрын үед Дэлхийн Худалдааны байгууллагад /ДХБ/ гомдол гаргах гэж байгаа тухай Хятадын ГХЯ-ны төлөөлөгч Лу Кан мэдэгдлээ. 
Хятад бол дэлхийд 3 дугаарт орох асар том экспортын зах зээл болохоос гадна Америкийн үнэт цаасыг хамгийн их хэмжээгээр эзэмшигч улс учраас “худалдааны дайн” хурцдах аваас эдгээр хөшүүргээ Америкийн эсрэг ашиглах нь ойлгомжтой.

Хятадад үйлдвэрлэсэн асар их хэмжээний барааг /575 тэрбум доллар/ худалдан авсны төлбөр болгон америкчуудын өгсөн долларыг Хятадын Төв банк АНУ-ын үнэт цаасыг худалдан авахад буцаагаад зарцуулдаг. Хэрвээ “худалдааны дайн” дэгдсэнээр хятадууд Америкийн үнэт цаасыг худалдан авах нь багасах аваас АНУ-ын засгийн газар өөр худалдан авагчдыг хайж, тэдэнд илүү өндөр хүү төлөхөд хүрнэ. Энэ тохиолдолд одоогоор 20 гаруй их наяд долларт хүрээд буй улсын өрийн дарамт улам ихсэнэ.

Худалдааны дайн хурцдах аваас Хятадын гааль, санхүүгийн зохицуулах байгууллага, монополийн эсрэг байгууллага, чанарын алба, байгаль орчин, хэрэглэгчдийн эрх ашгийг хамгаалах байгууллагуудын зүгээс Хятад дахь Америкийн бизнесийнхэнд дарамт шахалт үзүүлж эхэлнэ.
Түүнчлэн хятадууд экспортын барааныхаа өрсөлдөх чадварыг дээшлүүлэхийн тулд юанийхаа ханшийг сулруулж магадгүй юм.                                                                                                   

Тэр ч байтугай Хятадын тал Америкийн их дээд сургуульд суралцаж буй оюутнуудынхаа тоог бууруулж магадгүй.

“Худалдааны дайн”-ы хөлд үрэгдэх Америкийн компаниуд

“Худалдааны дайн”-ы явцад хамгийн ихээр хохирол амсч болзошгүй Америкийн компаниудын жагсаалтыг Хятадын «South China Morning Post» сонинд өнгөрсөн онд гаргасан ажээ.

Жагсаалтын эхэнд “БОИНГ” компани бичигдэж байна. Хятад улс бол дэлхий дээрх нисэх онгоцны хамгийн том зах зээл билээ. Тус улсын төрийн өмчийн агаарын тээврийн компаниуд “БОИНГ” ба Европын “Airbus”-аас онгоцуудаа худалдан авдаг. БОИНГ компани нь “Boeing -737” загварын нисэх онгоцуудынхаа 30 хувийг Хятадад борлуулдаг ба 2035 оныг хүртэлх хугацаанд 1 их наяд долларын өртөг хэдэн мянган нисэх онгоцыг Хятадад нийлүүлэхээр төлөвлөж байна. Энэхүү асар том захиалгыг биелүүлэх явцад Америкийн 150 мянган иргэн ажилтай орлоготой болох юм.   



«Apple» компани гэхэд Хятадын эх газар, Хонконг, Тайваньд айфоноо борлуулж, үйл ажиллагааны орлогынхоо 25 хувийг бүрдүүлдэг.  

«General Motors», «Ford», «Chrysler» гэсэн автомашин үйлдвэрлэгч хамгийн том гурван компани угсрах үйлдвэрүүд, борлуулалтын сүлжээгээ Хятадад бий болгохын тулд сүүлийн 10 гаруй жилийн турш асар их хөрөнгө зарцуулаад байгаа. Эдгээр компани нь жилд 20 сая гаруй автомашин борлогддог Хятадын зах зээлийг зүгээр л орхиод гарахыг хүсэхгүй нь ойлгомжтой.

Мөн түүнчлэн «Wal-Mart» сүлжээний дэлгүүрүүдээр үйлчлүүлэгчдийн тоо Хятадад жил бүр 10 хувиар өсч байна. Жишээ нь, зөвхөн Гуандун мужид гэхэд тус сүлжээнийхэн 5 жилийн хугацаанд 40 шинэ дэлгүүр нээхээр төлөвлөж байгаа бол “худалдааны дайн” хурцадсан тохиолдолд энэ төлөвлөгөө нь нурна.  

Түүнээс гадна, дэлхий дээрх хамгийн том кофе нийлүүлэгч компани болох «Starbucks» сүлжээ мөн 5 жилийн хугацаанд дэлгүүрүүдийнхээ тоог хоёр дахин өсгөхөөр төлөвлөж байгаа гэх мэтчилэн.

Америкчуудын экспортолж буй шар буурцагны талаас илүү хувийг нь жил бүр 14,6 тэрбум доллароор хятадууд  худалдан авдаг. Америкийн Шар буурцаг тариалагчдын холбооны ерөнхийлөгч Райан Финдли-гийн хэлснээр, Хятадын талын хариу арга хэмжээ нь урт хугацаанд сөрөг үр дагавартай бөгөөд америкчууд Хятадын зах зээлд эзлэх байр сууриа бусад улсад алдах эрсдэлтэй.

Тэр ч байтугай Хятадын кинотеатруудад үзүүлэх киноныхоо тоог нэмэгдүүлэх зорилготой байгаа Холливүүдийн студиүд ч хохирол амсах болно.

Дэлхий дахинд учруулах “худалдааны дайн”-ы хор уршиг 

Дэлхийн Худалдааны байгууллагын Ерөнхий захирал Роберту Азеведу мэдэгдэхдээ “худалдааны дайн нь дэлхийн эдийн засгийн өсөлтийг сааруулна” гэж дүгнэлээ. “Хэрвээ энэ сөргөлдөөн зөвхөн ган, хөнгөн цагаанаар хязгаарлагдаж байгаа бол нэг хэрэг, харин хэдэн зуу, хэдэн мянган нэр төрлийн бараанд татвар ногдуулах тухай ярьж байгаа бол огт өөр хэрэг” гэж тэрбээр тайлбарласан байна.  

Хятадыг дуурайн Европын Холбоо болон бусад орнууд хариу арга хэмжээ авсан тохиолдолд "худалдааны дайн" улам даамжирч, дэлхий дахиныг хамрах магадлалтай гэж ажиглагчид үзэж байна. Цагаан ордны зүгээс гаалийн тарифыг өөрчилж байгаа нь нэгэнт тогтон төлөвшөөд буй дэлхийн чөлөөт худалдааны тогтолцоог нурааж, Дэлхийн Худалдааны байгууллага оршин тогтнож буйн утга учрыг үгүй хийж мэдэх юм.

“Wall Street Journal” сэтгүүлийн шинжээч Эндрю Браун-ы ярьснаар, АНУ хамгийн сүүлд Рейганыг Ерөнхийлөгч байх үед “худалдааны дайн”-д татагдан орж байжээ. Тухайн үед Америктай сөргөлдөгч тал нь түүний хамгийн ойрын холбоотон болох Япон улс байсан бөгөөд тус улсын эдийн засгийн багтаамж нь Америкийнхтай харьцуулахад нэлээд бага байсан. Гэтэл одоо Хятадын эдийн засаг зарим үзүүлэлтээр АНУ-ынхаас давж гараад байгаа билээ.

1980-аад оны “худалдааны дайн”-ы явцад япончууд буулт хийж, экспортоо багасган, автомашины зарим үйлдвэрээ АНУ-д шилжүүлэн байрлуулснаар америкчуудад ашигтай тусч, ажлын байрны тоо нэмэгдэн, хурцадмал байдал намжсан юм. Харин одоогийн нөхцөлд ийм маягаар хятадуудыг сүрдүүлнэ гэдэг бол бараг боломжгүй зүйл.

Eurasia Group судалгааны байгууллагын тайланд дурдсанаар, протекционизм нь 2018 онд учирч болох геополитикийн хамгийн том эрсдэл болоод байна. Хөгжингүй орнууд худалдаагаа хамгаалахын тулд олон төрлийн арга хэмжээ авч чадах бол хөгжиж буй орнууд “худалдааны дайн”-ы улмаас хамгийн ихээр хохирол амсах магадлалтай болоод байна.

Б.Адъяахүү
 
 
 
 
 
 ​











Скрипалийн хэрэг: Дипломат дайны өрнөл “хүйтэн дайн”-д хүргэх үү?
Орос улс болон барууны орнуудын хооронд 1980-аад оноос хойш болж байгаагүй хурц сөргөлдөөн дахин дэгдлээ. Энэ бол “Скрипалийн хэрэг”-тэй холбоотой дипломат дайн. 2014 онд дэгдсэн Украины хямрал, Орос улс Крымыг өөртөө нэгтгэсэн явдал нь олон улсын харилцаанд маш ээдрээтэй байдлыг үүсгэсэн хэдий ч дипломат сөргөлдөөнийг ингэж ноцтойгоор хурцатгаж байгаагүй билээ.
 
Болсон хэргийн тухайд товчхон

Энэ оны 3 дугаар сарын 4-ны өдөр Оросын цэргийн тагнуулын хурандаа, 66 настай Сергей Скрипаль болон түүний охин хоёр Английн Солсбери хотын  худалдааны төвийн ойролцоох сандал дээр ухаангүй хэвтэж байсныг харсан иргэд цагдаагийн газарт дуудлага өгчээ. Их Британийн мөрдөн байцаагчдын үзэж байгаагаар, “новичок” гэдэг хорт хийгээр Скрипаль болон түүний охиныг хордуулсан бололтой. Энэ хэрэгтэй холбогдуулан 12-ны өдөр Их Британийн Ерөнхий сайд Тереза Мэй мэдэгдэхдээ “новичок” гэдэг бодисыг хуучин нэрээр ЗХУ-д гарган авсан бөгөөд Скрипаль болон түүний охины амь насанд халдсаны хариуцлагыг Орос улс хүлээх ёстой” гэсэн байна. 



Ийм нэртэй хорт бодис байдаг гэдгийг Америкт зугтан гарсан Оросын тэрс үзэлтэн, 83 настай, цэргийн химич асан Виль Мирзаянов гэдэг хүн анх олон нийтэд ил болгожээ. Түүний 2007 онд бичсэн “Улсын нууцууд” гэдэг номонд эл бодисын химийн томьёог нийтэлсэн ба уг номыг “Амазон” интернэт худалдааны цахим хуудаснаас 30 доллароор худалдан авч болох гэнэ.  

Зарим шинжээчдийн үзэж байгаагаар, “новичок” гэдэг бодисыг гарган авах туршилтыг ЗХУ-д 1970-аад оны үед хийж байгаад 1990-ээд онд зогсоожээ. Ийм учраас Оросын одоогийн эрх баригчид уг химийн бодистой ямар нэгэн байдлаар холбоогүй аж.



Түүх сөхвөл, 1995 онд Английн тусгай албаныхан Скрипалийг өөрийн талд урвуулан авч, түүнийг хоёр талд зэрэг ажилладаг тагнуулч болгосон байна. 2004 онд Оросын шүүхээс эх орноосоо урвасан Скрипальд 13 жилийн хорих ял оноосон ба 2010 онд Орос, Их Британи хоёр илчлэгдсэн тагнуулуудаа солилцох үед тэрбээр суллагдан Англид амьдрах болжээ. 
 
Оросуудыг хөөх аянд барууныхан нэгдсэн нь
 
Бусдын газар нутагт химийн зэвсэг хэрэглэсэн хэмээн Оросыг буруутгаж буй барууны орнууд Их Британитай эв санааны нэгдэлтэй байгаа гэдгээ илэрхийлэхийн тулд Оросын дипломат ажилтнуудыг улс орноосоо хөөн гаргасаар байна. Одоогийн байдлаар, дэлхийн 26 улс Оросын 150 гаруй дипломат ажилтныг нутаг орноосоо гаргасны дотор АНУ дангаараа 60 дипломатчийг хөөж,” оросуудыг хөөх их аян”-д хамгийн идэвхтэй оролцжээ.  Тодруулбал, өнгөрсөн долоо хоногийн даваа гарагт АНУ-ын тал Оросын 48 дипломат ажилтан болон НҮБ-д суугаа Оросын Байнгын төлөөлөгчийн газрын 12 ажилтан, нийт 60 хүнийг Америкийн нутаг дэвсгэрээс гаргахаар шийдвэрлэснээ мэдэгдсэн байна. Үүний сацуу Сиэтл хот дахь Оросын Консулын газрыг хаах шийдвэр гаргасан бөгөөд үүнийгээ “тус Консулын газар Америкийн шумбагч хөлөг онгоцны баазтай хэт ойрхон байрладаг” гэж тайлбарлажээ. 

Урьд нь Оросын дипломатчдыг хөөн гаргаж байсан тохиолдлууд бий, гэхдээ энэ удаагийнх шиг 26 улс нэгдмэл байр суурьтайгаар оросуудыг олноор нь нутгаасаа хөөж байсангүй. Нэг жишээ дурдахад, 2016 оны эцсээр Обамагийн засаг захиргаа Оросын 35 дипломатч ажилтныг улсаасаа хөөн гаргаж, Нью-Йорк болон Мэрилэнд муж улсууд дахь Оросын дипломатчдын хоёр зусланг хааснаар томоохон дуулиан дэгдэж байсныг уншигчид санаж байгаа болов уу. Үүний шалтгаан нь, оросуудыг 2016 онд болсон АНУ-ын Ерөнхийлөгчийн сонгуульд хөндлөнгөөс оролцсон хэмээн буруутгасантай холбоотой байв.

Скрипалийн хэрэгтэй холбогдуулан АНУ-ын Төрийн Департаментын хэвлэлийн төлөөлөгч Хэзэр Науэрт мэдэгдэхдээ “Умард Солонгосын удирдагч Ким Жөн Уны ахыг хордуулан хөнөөсний дараа Умард Солонгосын эсрэг авсан хоригтой адил арга хэмжээг Оросын эсрэг авч болохыг” үгүйсгэсэнгүй. Түүнээс гадна, Их Британи, АНУ болон Европын Холбооны зүгээс Оросын эсрэг дахиад эдийн засгийн хориг арга хэмжээ авна гэдэг нь бараг ойлгомжтой болоод байна. Мөн англичууд Орост болох хөлбөмбөгийн ДАШТ-нд оролцохгүй гэж сүрдүүлсэн бололтой.

Барууны орнууд нэгэн зэрэг Их Британитай эв санааны нэгдлээ илэрхийлэн Оросын дипломатчдыг нутаг орноосоо хөөж буйн учир юу вэ?  Юуны түрүүнд, Британийн нутаг дэвсгэрт химийн зэвсэг ашигласан гэж үзсэн нөхцөлд НАТО-гийн дүрмийн 5 дугаар зүйлд заасны дагуу бүх гишүүн орон халдлагад өртсөн тухайн гишүүн орныг хамтын хүчээр хамгаалах ёстой болж байгаа аж.

Нөгөөтэйгүүр, нэрээ хэлэхээс татгалзсан Америкийн тагнуулын албанд ажиллаж байсан нэгэн хүний ярьснаар бол “урвагчид буюу эсрэг талын тагнуулын албанд элссэн хүмүүс болон тэдний гэр бүлийнхнийг хөнөөн устгаж болохгүй гэсэн бичигдээгүй хууль дэлхийн улс орнуудын тагнуулчдад үйлчилдэг байна". Хэрвээ үүнийг зөрчих аваас тусгай албадын хооронд жинхэнэ ёсоор дайн дэгдэх магадлалтай. Бичигдээгүй хуулийг зөрчих нь тухайн улсын дипломатчдыг хөөн гаргах ноцтой шалтгаан болдог байна. Америкийн түүхч Марк Скулманы үзэж байгаагаар, дипломатчдыг нутаг дэвсгэрээсээ гаргах талаар албан ёсоор тайлбарлан мэдэгдэж байна гэдэг бол тухайн улсад ноцтой шаардлага тавьж байна гэсэн үг ажээ.                                                                                   
1961 онд батлагдсан дипломат харилцааны тухай Венийн Конвенцид зааснаар, хүлээн авагч улс нь гадаад улсын дипломат ажилтныг персон-нон-грат гэж зарлахдаа ийм шийдвэр гаргах болсон шалтгаанаа тайлбарлах албагүй байдаг аж.   

Оросын талын хариу алхам  
 
Оросын Гадаад хэргийн сайд Сергей Лавров Москвад суугаа АНУ-ын Элчин сайд Ж.Хантсманыг дуудан ирүүлж уулзах үеэрээ, Оросын 60 дипломатчийг Америкийн нутаг дэвсгэрээс гаргасны хариуд АНУ-ын мөн адил тооны дипломат ажилтанд ОХУ-ын нутаг дэвсгэрээс 4 дүгээр сарын 7-ны дотор гарч явах шаардлагыг тавьсан байна. Мөн Оросын тал Санкт-Петербург хот дахь Америкийн Консулын газрыг хаахаар шийдвэрлэжээ.
 
Түүнчлэн Их Британийн 23 дипломат ажилтныг Оросоос гаргахаар шийдвэрлэсний сацуу Санкт-Петербург хотод Их Британийн Консулын газрыг нээх зөвшөөрлөө хүчингүй болгож, Орос дахь Британийн зөвлөл гэдэг байгууллагыг хаасан байна.

Үүний сацуу С.Лавров мэдэгдэхдээ “Орос улс Химийн зэвсгийг хориглох байгууллагын ээлжит бус чуулганыг зарлан хуралдуулна, хэрвээ барууны орнууд тус байгууллагын хүрээнд нүүр тулан шударгаар ярилцахыг хүсэхгүй байх аваас энэ нь Скрипалийн хэрэг бол өдөөн хатгалт мөн гэдгийг харуулна” гэж мэдэгдсэн байна.
 
Скрипалийн хэргийн тухайд Хятад улс Оросыг дэмжсэн байр суурьтай байна. Хятадын ГХЯ-ны төлөөлөгч Лу Кан мэдэгдэхдээ “Скрипаль болон түүний охиныг хордуулсан хэрэгт Оросын тал холбоотой гэж үзэх үндэслэл харагдахгүй байна. Ийм маягаар аливаа улсыг буруутгахад маш тодорхой нотолгоо хэрэгтэй. Хятад улс эл үйл явдлын өрнөлийг анхааралтай ажиглах болно” гэлээ.   

Скрипалийг хордуулан хөнөөх нь Путинд ашигтай юу?

С.Скрипаль бол эх орондоо учруулсан хохирлын хувьд Олег Пеньковскийтэй зүйрлэхүйц аюултай урвагч аж. 100 мянган доллар авсныхаа хариуд түүний англичуудад өгсөн мэдээллийн дагуу АНУ-ын тусгай албад Оросын тагнуулын бүхэл бүтэн сүлжээг илрүүлсэн гэдэг. Ийм учраас Оросын эрх баригчид хөнөөл ихтэй заналт урвагчийг цаазлан цээрлүүлэхээр шийджээ гэсэн хувилбарыг барууны хэвлэлүүд дэвшүүлж байна. Үүний сацуу Скрипалийг хордуулснаар Оросын эрх баригчид Их Британид амьдарч буй Оросын олигархиудыг айлгах гэсэн давхар зорилго өвөрлөж байгаа гэнэ. Скрипалийн хэргийн дараа айдаст автсан олигархиуд хилийн чанад руу гаргасан мөнгөө эх орондоо аваачиж тушаахаас өөр аргагүй болох аж.    

Скрипалийг хордуулан хөнөөх гэсэн оролдлогод хамгийн түрүүнд Путинийг буруутгаж байна. Гэтэл Орос улсын хувьд Украины хямрал, Сирийн иргэний дайн, Умард Солонгосын цөмийн зэвсгийн асуудал, Ираны цөмийн гэрээ, хоёрхон сарын дараа болох хөлбөмбөгийн ДАШТ-ийг зохион байгуулах гээд өч төчнөөн асуудлууд хуримтлагдчихаад байгаа билээ. Ийм олон асуудалд дарагдаад толгой өндийх завгүй байгаа төрийн тэргүүн хүн Ерөнхийлөгчийн сонгууль болохоос 16-хан хоногийн өмнө өөрийнх нь зарлигаар 2010 онд суллагдсан тагнуулч байсан хүнийг, Орост хохирол учруулж чадахаасаа нэгэнт өнгөрсөн,  нас сүүдэр өндөр болсон хүнийг хордуулан хөнөөнө гэдэг нь хэр зэрэг цагаа олсон алхам бэ?
 
Эсвэл Оросын тусгай албаныхан Путинд мэдэгдэлгүйгээр Ерөнхийлөгчийн сонгуулийн яг өмнө, нууц мэдээлэлд ойртохоо байгаад удсан хөгшин тагнуулчийг гэнэт хөнөөхөөр шийдэв үү? Энэ нь бас л үнэмшил багатай сонсогдож байгаа юм. Скрипаль 2010 оноос хойш Их Британид амьдарч байгаа бөгөөд түүнийг хөнөөхийн тулд 8 жилийн турш хүлээж байгаад Ерөнхийлөгчийн сонгуулиас хоёрхон долоо хоногийн өмнө хордуулж байна гэдэг нь үнэмшил багатай гэдгийг Оросын хэвлэлүүдэд онцолсон байна.  
 
Барууныхан ялангуяа Их Британийн Ерөнхий сайд Тереза Мэй хэрэг гарсан даруйд Оросын эрх баригчдыг эл хэрэгт яаран буруутгасан нь Путинд “томхон олз” болж, гэртээ зурагтаа үзээд зүгээр сууж байсан улс төрийн идэвхгүй оросуудын эгдүүцлийг төрүүлснээр тэд Путинийг дэмжин саналаа өгсөн байна. Өөрөөр хэлбэл, барууныхны дайралтын эсрэг Оросын нийгмийн янз бүрийн давхаргууд улс төрийн талаар нэгдэн нягтарсан нь Путиний нэр хүндийг өсгөж, тэрбээр сонгуульд хол тасархай яллаа.
 
Скрипалийг хордуулсан хэргийн талаар үнэн худал нь мэдэгдэхгүй, толгой эргэм олон хувилбарууд яригдаж байгаа аж. Тухайлбал, С.Скрипаль нь Кристофер Стил гэгчтэй холбоотой байсан бөгөөд Их Британийн тагнуулын албанд ажилладаг байсан Стил “ Д.Трамп Москватай холбоо тогтоон ажилладаг байсан” хэмээн буруутгаж байсан гэнэ. Иймээс Скрипаль ямар нэгэн нууц мэдээлэл олж мэдсэний улмаас халдлагад өртсөн байж болзошгүй аж.  Нөгөөтэйгүүр, Украины тагнуулын алба оросууд болон барууныхныг хооронд нь сөргөлдүүлэх зорилгоор Скрипалийг хордуулсан байж магадгүй гэх мэтчилэн.   

“Дипломат дайн”-ы өрнөл “хүйтэн дайн”- д хүргэх үү?                                                                            

Бусдын нутаг дэвсгэрт химийн зэвсэг хэрэглэсэн гэх үндэслэлээр барууны орнууд Оросыг буруутгаж, тус улсын дипломатчдыг улс орноосоо хөөн гаргаж буйг “шинэ хүйтэн дайн эхэллээ” хэмээн олон хүн дүгнэж, 1950-аад оноос 1980-аад оны сүүлч хүртэл үргэлжилсэн ЗХУ ба барууны орнуудын хоорондын үзэл суртлын сөргөлдөөнтэй адилтгаж зүйрлэж байна.

Харин Кеннаны хүрээлэнгийн судлаач Майкл Кофманы үзэж байгаагаар, ингэж адилтган харьцуулах нь өрөөсгөл дүгнэлт ажээ.

Хүйтэн дайн гэдэг нь дэлхий ертөнцөд хоёр туйлт тогтолцоо бий болж, хоёр хэт их гүрэн болох АНУ, ЗХУ хоёр өөрсдийн эдийн засгийн болон цэргийн давуу байдлаа ашиглан дэлхийн бодлогод нөлөөлөхийн төлөө өрсөлдөж байсан тэрхүү сөргөлдөөнийг хэлж байгаа юм.  Хэт их гүрнүүдийн түгээж байсан капитализм ба коммунизмын тухай эсрэг тэсрэг хоёр үзэл суртал болон хүчний хуваарилалт нь ийм сөргөлдөөнд зайлшгүй хүргэхбайсан. Гэтэл өнөөдөр үүсээд буй дипломат сөргөлдөөн нь ямар нэгэн үзэл суртлын зөрөөнөөс үүдэлтэй бус харин өөрсдийн баримталж буй стратеги болон гадаад бодлогоос улбаатайгаар улс орнуудын удирдагчдын зориуд ухамсартайгаар гаргасан шийдвэр юм.

Б.Адъяахүү

Эх сурвалж: VOA, BBC, Российская газета 
ДУУССАН БОЛ ДАХИАД ЭХЭЛЬЕ

БЯЦХАН ОРШИЛ

Энэ дэлхий ертөнц дээр хэн л бурхантай гар зөрүүлж, бүр ч болоогүй бурханыг хөнөөж зүрхлэх билээ. Зөвхөн сэтгэгчид, философичид хэмээн өөрсдийгөө өргөмжилсөн тэрслэгчид л ингэж чадна. 

“Цаг хугацаа хэлнэ” /уран зохиолын эсээ/ номыг зохиогч У.Баямбаням нэгэнтээ ийн бичсэн нь бий. Харин тэр хэлж бичсэн бүрээсээ тэс өөр, нэг тийм тайван дөлгөөн зан чанарыг өөртөө хадгалж үлдээд тэндээ гацчихсан мэт дуугүй, чимээгүй нэгэн шиг санагддаг. Оюутан ахуйн ширээнээс л гар барьж танилцан ганц нэгэн удаа лекцэнд нь сууж, үг дуулж, анхны шүлгийн “Анир гүм” түүврийг нь дурсгалын үгтэй авч байсан мөчүүд саяхан ч гэлээ тэртээ холын мэт бодогдоно.

Түүнээс хойш хаа нэгхэн таарах үедээ голцуу л шинэ ном, шинэхэн уран бүтээлийн талаар яриа өрнүүлнэ. Харин нэг удаад “Ганц уншсаны дараа дахин унших бодол толгойд орж ирэхгүй л бол тэр ном муу бүтээл шиг санагддаг” гэж хэлснийг нь уулзаад салсны хойно бодон бодон алхаж билээ. Тиймдээ ч Бямбаа ахын ном дахин дахин унших хүсэл өдөөсөн бүтээл болж уншигчдад хүрнэ гэдэгт огтхон ч эргэлзээгүй юм. Тэрхүү номын талаар бид одоо ярилцах гэж байна шүү дээ.

“Цаг хугацаа хэлнэ” ном дотроо 5 бүлэгтэй. Бүлэг бүр Уншихуй, Оршихуй, Мэдрэхүй, Нээхүй, Санахуй гэсэн нэртэй. Тухайн зохиолыг эхлээд унших, дараа нь оршихуйгаа тодорхойлох, бүтээлийг мэдрэх, өөр шинийг нээх, эцэст нь үл мартах гэсэн утгаар бүлэг тус бүрийг зангидсан санагдана.

Энд бидний мэдэх Г.Аюурзана, Д.Урианхай, Л.Өлзийтөгс, С.Эрдэнэ, Д.Нацагдорж, Д.Батбаяр, С.Анударь, Д.Норов, Б.Галсансүхээс авахуулаад төдийлөн ойшоож уншдаггүй, цаг хугацааны буулганд бүдгэрчих гээд буй ч уран бүтээл нь улам л үнэ цэнтэй болж буй Гүр.Нямдорж, П.Лувсанцэрэн, П.Баярсайхан, Б.Одгэрэл, Т.Содномнамжил хүртэл бий. Мөнхүү бидний сайн таних Антон Чехов, Чингиз Айтматов, Эдогава Рампо, Фёдор Достоевский, Мо Ян  болон бидний төдийлөн мэдэхгүй Итало Калвино, Жозе Сарамаго, Жумпа Лахири, Ян Лианкэ, Зэди Смит нар ч багтсан. Гэхдээ тэдний уран бүтээл МУЗ хийгээд хүн төрөлхтний уран зохиол, хэл сэтгэлгээ, урлагийн томоохон урсгал чиглэлүүдийг төлөөлж чадахуйц учир “Цаг хугацаа хэлнэ” номын зохиогчийн шалгуурт нийцсэн биз ээ.

УНШИГЧИЙН ЦАГ

Эхний бүлэгт улс үндэстнийхээ түүхийг уран зохиолоор дамжуулан илэрхийлж, хүн төрөлхтний зүй бус араншинг бараан егөөдлөөр гайхалтай хурц дүрсэлдэг оюуны томоохон сэхээтнүүдийг багтаасан буй. Зохиолч хүн хэзээд өөрийн улс үндэстэн, ард түмнийхээ өмнө хүлээсэн үүрэгтэй байдаг аж. Г.Аюурзана, Салман Рушди, Амос Оз, Рэй Брэдбери нарын романууд, Д.Норов, До.Цэнджав, П.Баярсайханы өгүүллэгүүд хэзээд үндэстний төлөөх зохиолчийн эмзэглэлийг дотроо нууцлан хадгалсан байдаг. Үүнийг уншигч олж хараад нэгэн бүлэгт зангидан бичлэгийн шинэ өнгө аясаар туурвисан нь тун сонирхолтой хийгээд уншууртай болжээ.

“Тэр нэгэнтээ "Уран зохиолыг хэлээр бүтээдэг. Хэл тухайн ард түмнийхээ ижилсэл, нэгдлийг илэрхийлдэг. Би жишээ нь Грекийн соёл иргэншлийг ярилаа гэхэд Хомер, Германы ижилслийг ярихад Мартин Лютерийн Библийн орчуулгыг, Оросыг яривал Пушкиныг, Индианчуудын соёл иргэншлийг ярилаа гэхэд домог зүйг нь дурдахгүй байхын аргагүй" гэсэн байдаг. Тэгвэл Италийн уран зохиолын өвийг Умберто Эко гэх эрхэмгүйгээр төсөөлшгүй...” / “Цаг хугацаа хэлнэ” | "Цаг хугацааны жин"/



Ерөөс улс үндэстэн оршихуйн гол хөшүүрэг нь энэ аж. Жишээ нь бид дан англи хэлээр ярьж, мэндэлдэг болчихвол Америкийн нэг мужаас ялгаагүй болно. Вьетнамчууд бүгд Хятадаар яриад эхэлвэл мөн тэр улс ч үгүй болно шүү дээ. Тиймээс аливаа орны ямар ч гайхалтай уран зохиол, урлаг соёлтой танилцаж, түүх, ёс уламжлалыг нь судалж мэдэхийн тулд эхлээд эх хэл дээрх уран тансаг бүтээлүүдийг унших хэрэгтэй болж байна. Булгаков, Достоевский нарт өөрийн гэсэн эд хөрөнгө үгүй боловч тэдэнд гайхалтай сайхан орос хэл нь байж. Тэд үүгээрээ ёстой нэг гайхуулах шиг бичсэнийг олон томоохон судлаачид дуу нэгтэйгээр хүлээн зөвшөөрдөг билээ. Магадгүй метафизик зохиолчид ирээдүйд бичсэн бүхнийг нь үнэлэх, хүмүүс уншаад юу гэж бодох бол гэсэн зовнилгүйгээр туурвилаа эхлүүлдэг байсан болов уу. Харин “Цаг хугацаа хэлнэ” номын “уншихуй” бүлэгт багтсан зохиолчид өөр үзэл санаатай байсан байж мэднэ. Жишээ нь МУЗ-ын томоохон төлөөлөгч Г.Аюурзаныг л аваад үзэхэд түүний “Тэнгэрийн судар” хэмээх “Монголын нууц товчоо”-ны цохолборууд нь зохиолч болох хүсэлтэй ирээдүй хойчид тун их хамааралтай бүрэн хэмжээний баримтат бүтээл билээ.

Уран зохиолыг уншихгүй бол... гэсэн асуулт хамгийн түрүүнд бидэнтэй нүүр тулдаг байж мэдэх юм. Харин дараа нь уран зохиолыг ойлгосон эсэх талаарх мэтгэлцээн өрнөдөг. Ном соёлын сүүлийн хэдэн жилд нь өргөжиж, томоохон хэвлэлийн газрууд хоорондоо уралдан чанар сайтай бүтээлүүд зах зээлд нийлүүлэхээр редакцийн баг хүртэл бий болгож ажиллах болсон. Яг энэ үед өөр хэрэгтэй зөв номыг, хүн төрөлхтний оюун санааны цар хүрээг тодорхойлсон бүтээлийг олж унших томоохон шаардлага гарч байна. Сонгодог зохиол бүр сонгодог байж чадах уу? Ер нь юу зохиолыг сонгодог болгодог вэ? Үзэл санаа, бичлэгийн хэлбэр, өгүүлэгдэж буй зүйлс, сэдэв. Энэ бүхний яг аль нь таны оюун санаанд нийцэж байна вэ гэдгийг тунгаан бодох шаардлагатай.

“Уншихуй” бүлэгт багтсан “Сэтгэл хэмээх эрхтэн” эсээнд П.Баярсайхан зохиолчийн талаар өгүүлжээ. Уншигчийн сэтгэлд шууд л Б.Галсансүхийн шүлэг санаанд буух нь тодорхой. Гэтэл зохиолч маань “Гэрэл гэгээ хүснэ” тууждаа яруу найрагчаас өмнө сэтгэл гэдэг эрхтний тухай өгүүлсэн байдаг ажгуу. Магад энэ жаахан өгүүлэмж л жинхэнэ уншигчийг надад нээж, тодорхойлж өгөх шиг санагдсан.

“Гудамжинд дайрахаа шахаад өнгөрсөн том хар нохой бол бодол санаандаа цэгцэлж чадахгүй цээжиндээ хуралдуулсан түмэн бодлынх нь, авсан дотроос өөр лүү нь харсан хүүхэн энэ амьдралд өөрөөр амьдарч байна уу эсвэл үгүй юу гэдгийг, тэнэмэл жаал хагас өнчин өссөн балчир насыг нь, удирдагчийн оршуулга Төмөрийн амьдарч буй цаг үеийг, морин тэрэгтэй өвгөн эрээлэхийг мэдэхгүй аминч үзлийг гээд Төмөртэй таарсан бүхэн өөрийнх нь бодлоос урган гарсан дүрүүд”. /“Цаг хугацаа хэлнэ” | “Сэтгэл гэдэг эрхтэн”/

Уншигч болоод судлаач зохиолын бүтцийг судалж, бичлэгийн хэлбэрийг нь аливаа нэг төрөл зүйлд хамаатуулан авч үзэхийн тулд хөдлөшгүй баримт нотолгоог ашигладаг. Харин уран зохиолын эсээний бичлэгийн хэв загвар нь ерөөс өөрийн зохиолыг үзэх үзэлтэй шууд хамааралтай санагддаг минь тийм ч буруу зүйл биш гэдгийг дээрх жишээ батлав. Мэдээж П.Баярсайханы “Нохойн хэвтэр” туужид уншигч бүр өөр гаргалгааг хийж болох ч гэлээ Төмөрийн дотроос урган гарсан дүрүүдэд хийсэн дээрх ажиглалт, өгсөн тодорхойлолт нь сэтгэлд яв цав нийцэж байна.

“Өлөн зэлмүүний дуу хоолой” эсээнд Мо Яны бага насны хүнд өдрүүд хожмын их бичээчийн уран бүтээлд хэрхэн зохирсон талаар болоод Итало Калвиногийн “Хэрвээ өвлийн шөнө аянчин” хэмээх зохиолчийн шууд оролцоотой, толгой эргэм үйл явдал бүхий романыг маш ойлгомжтой, энгийнээр тайлбарлаж “Урвалт хэмээх мөнхийн сэдэв” эсээндээ Израйлийн зохиолч Амос Озын “Эцэг нь 16 хэлээр уншдаг, ээж нь 5 хэлээр ярьж 7 хэлээр ойлгодог” хүн байсныг ч алдагдуулалгүй дурджээ.

ЗОХИОЛЧИД ҮЛ ХАМААРАХ ЗОХИОЛЫН ОРШИХУЙ

“С.Анударь фанк байсан, философи судалсан, хиппи амьдралтай гэх мэт ер падгүй. Ер нь зохиолчийн тухай сэтгэгдлээ бүрэн орхиод зөвхөн зохиолтой нүүр тулж чаддаг хүнийг л жинхэнэ уншигч гэвэл зохино”. /“Цаг хугацаа хэлнэ” | “Огиудсын дараах таталбар”/

Зохиолч, философич С.Анударийн тухай ингээд л хэлчихэд бараг гүйцэх мэт. Тэгээд л түүний үзэл санаа, сонсдог фанк дуунууд, хиппи амьдралын талаар судалж, яриа өрнүүлж болох. Харин бусад нь зөвхөн “4 биш 4” номын тухай байх ёстой юм. Яг л номын хоёрдугаар бүлэгт Гүр.Нямдорж, Патрик Зюскинд, Хан Кан, Достоевский, Кундера нарын талаарх эсээнд тэндий намтраас илүүтэй зохиолынх нь тухай голчлон өгүүлсэнтэй адилхан.

Достоевскийн Сибирь лүү цөлөгдсөн түүх, шоронгийн өрөөний орон дээрх “Шинэ гэрээ”, найз нөхөддөө хандсан захидлууд юуны учир “43 дугаар” хүн эсээг бүтээхэд чухал оролцоотой байв. Мэдээж өнөөх л нүсэр зузаан романуудын ээдрээг тайлж, гүнд нь орших хаалгыг онгойлгоход хэрэгтэй түлхүүр мөнийг уншигч анзаараад харчихсан хэрэг л дээ. Магадгүй Европын уран зохиолд Достоевскийг бодлогын чанартай уншуулж, түүний зарим талаараа хэт нуршуу романуудыг Толстойнхоос илүүд үздэг байж болох ч экзистенциалистаас тусгаарлахад хүнд учир тэнүүлч аж төрөхүнй тухай бус бүтээлийнх нь тухай л хуучлах хэрэгтэйг номын зохиогч бидэнд давтан давтан сануулдаг.



Энэхүү бүлэгт орсон зохиолчид оршихуйнхаа хувьд төвөгтэй намтартай байсан учир эл бүлэгт багтсан уу гэвэл тун муухан тодорхойлолт болно. Мэдээж зохиол бүтээл нь хүний оршихуйн асуудлыг хөндөж чадсанд учир буй юм. Абэ Кобогийн “Элсний хүүхэн”, Зюскиндийн “Сүрчиг: Нэгэн алуурчны түүх”, Кундерагийн “Тэвчихийн аргагүй хөнгөн оршихуй”, Айтмавотын “Цаазын тавцан”, Хан Каны “Цагаан хоолтон” гээд хэл соёл, ёс заншлын хувьд тэс өөр эдгээр зохиолчдын уран бүтээлийн цөм дэхь өгүүлэмж, зохиолдоо гаргаж тавьсан хамгийн том сэдэв нь “оршихуй” байв. Харин яг юу өгүүлснийг номоос үзсэн нь уншчигдад илүү хүртээлтэй буй.

СЭТГЭЛД ОЙРХОН ДУУЧИД

Номын “Мэдрэхүй” хэмээх гуравдугаар бүлэгт зөвхөн Монголын яруу найрагчид багтжээ. Нэрлэхэд тийм ч олон биш. Д.Урианхай, Б.Одгэрэл, Б.Галсансүх, Т.Содномнамжил, Г.Бадамсамбуу, Л.Өлзийтөгс. МУЗ-ын яруу найргийн томоохон төлөөлөгчид, “жинхэнэ найрагч” гэж хэлүүлэх гавьяатай уран бүтээлчид. Нөгөөтэйгүүр сэтгэлд ойрхон байдаг найргийн дуучид.

Л.Өлзийтөгсийн тухай “Энэ миний Сапфо” эсээг бичихийн тулд Нийтийн тооллын өмнө VII-VI зууны үеийн Грекийн найрагч Сапфо болон Юань гүрний сүүл үеийн яруу найрагч гүн Агайг дурсан санав. Дээр нь уран бүтээлчийн золгүй тавилангийн өмнө өөрсдийгөө хүлж өгөөд аж төрөхүйн оролцоонд гар дүрэхээ больчихсон Эмили Дикинсоныг ч мартсангүй. Тэгээд “Лесбосын Сапфо, Эмили, уянгалаг Агай гүнж, Лувсандоржийн Өлзийтөгс. Угаасаа л үл ойлгогдох эмэгтэйчүүдийн ертөнцийг улам ч ойлгомжгүй болгосон бүсгүйчүүд. Бас хамгийн ойлгомжтойгоор тайлж өгсөн сахиусан тэнгэрс” гэжээ.

“Миний хамгийн дуртай ном “Ганцаардлын дасгал”. Үнэхээр хүн ганцаардахын тулд дасгал хийдэг болов уу гэсэн этгээд бодол энэ номтой таарсны дараа төрсөн. Үнэхээр хүнд ганцаардах дасгал хэрэгтэйсэн бол тэр нь яруу найраг байх.” /“Цаг хугацаа хэлнэ” | “Энэ миний Сапфо”/

Ганцхан номынхоо нэрээр яруу найраг гээч зүйлийг бүхэлд нь тодорхойлж болохуйц хэмжээнд хүргэснийг зохиогч олж харчихаад дээрх өгүүлбэрүүдийг бийрлэсэн буй.

“Эх хэлнийхээ яруу сайхныг уламжлан аваад түүнээ Дорнын яруу найргийн хэлбэрт дулдуйдах бус шинээр, бүр энгийнээр нээн урласан нь Т.Содномнамжилын үнэт зүйл”. /“Цаг хугацаа хэлнэ” | “Лам шувууны улирал”/

Жинхэнэ яруу найрагчид өгөх тодорхойлолт гэж байдаггүй гэх “жинхэнэ найрагч” хэмээх нэрийг өөртөө зүүлгэгсэд олон. Харин жинхэнэ найрагчид уншигч тодорхой дүгнэлт хийж, өөрийн зүгээс үнэт зүйлсийг нь нээж таниулдаг байна. “Сэтгэлийн гүн рүү дэвэгч” эсээг уншсан хэн боловч Г.Бадамсамбууг зөвхөн аялалын цагийн хөтлөгч төдийхөн бусыг мэднэ. Б.Одгэрэл өөрөө хамаагүй, хуудсан дээрх үгс, шүлгүүд нь төлөөлж чадах тийм ариухны тухай, Д.Урианхайн “Бясалгагч үгсийн сууринд” гэх жинхэнэ найргийн тухай яриа мөн уншигчийн ололт, өөрийн оршихуйг мэдрэхүй юм. Сэтгэлд ойрхон байдаг найрагч дуучдын тухай бус цаасан бийрлэгдсэн үгс, шүлгийн тухай л энд өгүүлсэн буй.

ШИНЭ ЕРТӨНЦИЙН ҮҮДЭЭР

Хэд хоногийн өмнө Ямайк, Английн зохиолч Зэди Смитийн “Swing Time” романыг олзуурхан олж авсан юм л даа. Харин өдгөө Ямайкийг уран зохиолд бүрнээ төлөөлж буй хүчирхэг нэгэн эмэгтэйн дуу хоолой болсон зохиолчийн талаар номын 4 буюу “Нээхүй” бүлэгээс олж уншаад ихэд олзуурхав. Зэди Смитийн тухай эсээний нэрийг уг номд мөн оноосон байна.

1920-иод оны эхэн үе ба бүхнийг өөрчилсөн тэр жилүүд. Уран зохиол үргэлжийн хуй салхитай байна гэж үгүй л дээ. Гэтэл одоо ч гэсэн бүгд өөрчлөгдсөөр л байна. Үүнийг “Нээхүй” бүлэгт дурдагдсан зохиолчдын тухай өгүүлэх эсээнүүдээс харж болно.

Энэ бүлэгт л Г.Аюурзаны “Дэлхийн сонгомол өгүүллэг” номоос “Otravida, otravez” өгүүллэгийг нь уншчихаад алдчихсан Хунот Диазын тухай өөртөө нээв. “Өвчин зовиурын хэлмэрч” түүврийг уншиж асан Энэтхэг гаралтай Америк зохиолч Лахири, мөн уншигчийн хувьд нэр сонсохоос хэтрээгүй Жозе Сарамаго, Максвилл Күтси, Ян Лианкэ, Казүо Ишигүро нар энэ бүлэгт багтжээ. Тэдний голлох зохиол бүтээлийн өгүүлэмж, үнэ цэнийг тодорхойлж, үйл явдлыг нь ойлгомжтой, товч өгүүлсэн учир өөрийн гэсэн үнэлэмж, зохиолын талаарх тодорхой мэдлэгийг бичвэр бүрээс ухаж, төнхөөд авчихаж болно.



Хамгийн сүүлд Нобелийн шагналын эзэн болсон Казүо Ишигүрогийн тухай | “Тайтгарал үгүй”, “Өнчин нялх ахуйд минь”, “Намайг битгий явуулаач” бүгд л англи соёлын гүн хавцал дундаас Дорнын хүний дуу хоолойгоор дуулсан, миний эхэнд ярьсан шиг өрнөдийн гүнээс дорнын нарийн, сэтгэл гижигдэм дүрслэлээр бичиж эхэлсэн бүтүүлүүд| гэж тодорхойлжээ. /“Цаг хугацаа хэлнэ” | “Хөвж буй ертөнцийн хүн”/

Мэдээж бид өөрсдийн мэдлэг, оюуны цар хүрээг дээшлүүлэх гэж нийгмийн асар хурдацтай хөгжилтэй өдөр бүр уралдаж буй. Харин хэнийг уншихаа мэдэхгүй өнгө өнгийн хавтастай номуудын дунд гацчих нь бий. Яг одоогоор бүтээл нь олон улсад алдаршиж, сэтгэхүйн цар хүрээгээр улс орноо төлөөлж буй тэдгээр хүмүүсийг шилж “Нээхүй” бүлэгт багтаасан байна. Уран зохиолыг үндэстний хэмжээнд л үзэж, магадгүй Верн, Артур Конан Дойл, Толстой, Достоевский, Шелдон нараар дэлхийн уран зохиолыг төлөөлүүлчихдэг уншигчид нь монголд олон буй. Магадгүй хэтэрхий хиймэл, гутранги мэт сонсогдож болох ч бодит хандлага үнэн байдал нь энэ. Тиймээс шинэ ертөнцийн үүдээр зочлоход гэмгүй.

БҮДГЭРЭХ ЖАМГҮЙ ОДИССЕЙНУУДЫГ САНАХУЙ

“Цаг хугацаа” хэлнэ номын хамгийн сүүлийн бүлэг. “Санахуй” хэмээх уг бүлгийг дурсахуй ч гэчихсэн болмоор санагдана. Гэлээ ч дурсах, санах хоёр үгийн учиг өөр биз ээ. Д.Нацагдорж, Ч.Лодойдамба, С.Эрдэнэ, Дарма Батбаяр, П.Лувсанцэрэн гээд МУЗ-ийн хүүрнэл зохиолын гигантууд басхүү яруу найрагч Ц.Доржсэмбэ нарын тухай эсээ багтжээ.

Д.Нацагдоржийн тухай “Холхи цагийн од” хэмээсэн эсээгээр эхэлж Ч.Лодойдамбын бүтээлийн тухай өгүүлсэн “Тэлж татсан солонго” эсээ номын төгсгөлийг гэрэлтүүлсээр... Хоёулаа л сансарт буй, хүний сэтгэлийн гэгээн чанарыг тээж уран зохиолд дүрслэгддэг эрхэс. Тиймдээ ч одод шиг гялалзаж, солонго шиг бишрүүлж явсан, яваа олон эрхмүүд, бүдгэрэх жамгүй Одиссейнууд уг номын хуудас бүрт инээмсэглэж зогсоно.

“Уран зохиолын хөгжил орчин үед шүтэж, монгол хүүрнэл зохиолын өнөөгийн өнгө шилдэг борлуулалтаар хэмжигдэж буй энэ цагт бид үндэстний уран зохиолын өв сангаа эргүүлж харах хэрэгтэй гэсэн аминчхан бодлоор энэ мэтийг бичиж байгаа билээ”. /“Цаг хугацаа хэлнэ” | “Тэмтрэгдэх гашуун”/

Хэн нэгний ширээнд үргэлж залагдах ганц номыг бүтээхийн тулд хэчнээн мянган ном уншдаг бол гэсэн бодол тархинд орно. Арван жилд уншиж байсан С.Эрдэнийн “Наран тогоруу” өгүүллэгийг оюутны ширээн дээр дахин нэг дэлгэж харахуйд хэчнээн их өөр санагдаж байлаа.  Тиймээс өмнө нь зүгээр л гүйлгээд өнгөрчихсөн зохиолыг дахин эргэж харахад, гүйлгэх бус өгүүлбэр бүрийг нь тогтож унших хүсэл эрмэлзлэлийг өдөөхөд энэ ном тус болно гэдэгт итгэнэм.

“Цаг хугацаа хэлнэ” номыг тэгээс нь эхэлж уншив. 301 хуудсан дээр төгсгөж цэг тавилаа. Тэгээд өөртөө ингэж хэлэв. “Дууссан бол дахиад эхэлье”.
 
Тоймч Б.Алтанхуяг
 

Малын шүлхий, хүний хорио
Улсын хэмжээнд  8 аймгийн 23 сум, нэг дүүрэгт малын шүлхий өвчний хорио цээрийн дэглэм үйлчилж байна. Ер нь 2018 он гарсаар 12 аймгийн 33 суманд малын шүлхий өвчин гарч 4600 толгой мал устгалд оруулжээ.  Шүлхий Сүхбаатар аймгаас эхлээд Өвөрхангай хүртэл өргөн уудам нутгийг хамарсан байх юм  Уг нь шүлхийн эрсдэлтэй бүсэд монгол нутгийн зүүн  болон говийн бүс багтдаг. Гэвч энэ жилийн хувьд тухайн бүс нутгийн хилийн дээсийг алхаж нутгийн гүн руу шилжсэн гэж хэлж болно. Өвөрхангай аймгийн хувьд 1963 онаас хойш 55 жил шүлхий гараагүй байсан байна. Харин 2018 онд тус аймгийн төв Арвайхээр суманд гарлаа. Энэ нь шүлхий өвчний эрсдэлийг урьдын адил  зөвхөн зүүн болон говийн бүс гэж хязгаарлах боломжгүй болж байгааг харуулав бололтой.

Малын энэ төрлийн өвчинд эмчилгээ хийдэггүй. Гарсан нөхцөлд өвчилсөн малыг бусдаас нь тусгаарлаж устгалд оруулдаг онцлогтой. Харин эрүүл малыг вакцинжуулдаг. Вакцин дотроо амьтай амьгүй гэж хоёр янз байна. Амьгүй вакцинаар тарьсан малын махыг 14 хоногийн дараа хүнсэнд хэрэглэх боломжтой гэж үздэг. Харин амьтай вакцин хийлэгсэн тохиолдолд 28 хоног болоод өвчний аюул бүрэн зайлдаг гэж мал эмнэлгийн шинжлэх ухаан үздэг гэнэ.  Вакцины энэ үечлэд тохируулж хорио цээрийн дэглэм тогтоодог, бас татан  буулгадаг хууль, журам үйлчилж байгаа. Мөн шүлхий хүнд тусдаггүй онцлогтой гэж мэргэжилтнүүд ярих юм.

Тэгвэл яагаад хорио цээрийн дэглэм тогтоож, голомтод устгал явуулж дээр доргүй хөдөлж, хөрөнгө мөнгө зараад байна  вэ гэсэн асуулт урган гарч ирнэ. Монгол улс олон улсын худалдааны байгууллагын гишүүн орон юм. Олон улсын энэ байгууллагын гишүүн орнууд  өөрийн орны нутаг дэвсгэрт гарсан мал, амьтаны шүлхий өвчний талаар бүрэн мэдээлэх үүрэг хүлээдэг юм байна. Энэ үүргийнхээ  дагуу зайлашгүй мэдээлэх шаардлага гардаг гэнэ. Мэдээлэгдсэн тохиолдолд хорио цээрийн дэглэм тогтоож ажилладаг хууль,  журам үйлчилнэ. Шүлхийнээс хамгаалах гол хэрэгсэл нь вакцин.

Малын шүлхийний вакциныг маш өндөр хэмжээнд битүүмжлэгдсэн орчинд үйлдвэрлэдэг өөрийн онцлогтой. Ийм орчинд үйлдвэрлэгдсэн бүтээгдэхүүнийг манай улс худалдан авч  чадаж байна уу гэдэг дээр мал эмнэлгийн мэргэжилтнүүд маш их эргэлздэг юм байна. Эргэлзэхээсч араггүй байдал амьдралд бий болжээ.  Энэ зууны босгийг  алхаад манай улс малын шүлхийтэй хөөцөлдсөн байна. Тэр тоолон вакцин оруулж ирж тарьсан юм билээ. Гэвч үр дүн төдийлөн гараагүй гэнэ. Вакцины үр дүн гарахгүй байгаа нь түүний худалдан авалтын үйл ажиллагаанд эргэлзэх эргэлзээг улам бүр лавшруулаад байдаг бололтой.

Шүлхий өргөн хүрээтэй тархаж эхэлсэн 2000 оны эхээр шүлхийтэй зээр хил давж орж ирсэн нь энэ өвчин дэлгэрэх гол шалтгаан болж байна гэж үздэг байсан билээ. Дараа нь салхиар тардаг гэж баахан шуугсан юмдаг. Салхиар тараад байна гэдгийг мал эмнэлгийн шинжлэх ухаан одоо болтол тогтоогоогүй гэнэ. Харин шүлхий гарсан голомтоос 70 км цаана шүлхий гарсан тохиолдол нэлээд дээр үед бүртгэгдэжээ. Хоёр голомтын хороонд ямар амьтан гүйв гэдэг талаар тухайн үед судалж үзсэн боловч хүн мал, амьтан нэвтгээргүй  болох нь тогдорхой болсон  гэнэ. Түүнийг түшиглэн шүлхий салхиар  тархадаг байх магадлалтай гэж номонд тэмдэглэгджээ. Тэр нь салхиар  шүлхий тардаг гэсэн ойлголтыг бий болгосон гэж энэ салбарын зарим нэг мэргэжилтэн үзэх юм.

Энэ жилийн Булган, Өвөрхангай, Архангай аймагт гарсан шүлхийг зүүн бүсээс өвс тээврэлсэн нь ийм байдалд хүргэлээ гэсэн таамаглалыг албаныхан дэвшүүлж байгаа. Энэ бүхнээс аваад үзэхэд шүлхий тарахдаг эх үүсвэргийг  бид өнгөрсөн хугацаанд эзэн биегүй зүйлээс эрж хайж байжээ. Тухайлбал хээрийн салхи, зээрийн сүрэг, хадсан өвс  гол буруутан байх юм. Тэдэнд хэрэг хүлээх, хариуцлага хүлээлгэх ямарч боломжгүй. Харин шүлхий үүсгэгч вирус, мэдэрч хүлээн авдаг, өвчилж сэдэрч, илэрдэг амьд организм мал, амьтан байна. Түүнээс урьдчилан сэргийлэх вакцин арга технологи, өвчин  гарсан тохиолдолд устгал хийдэг хууль, дүрэм, заавар цөм байна. Гэвч шүлхий хүрээгээ тэлсээр байх жишээтэй.

Сонгинохайрхан дүүргийн 32 дугаар хороонд  шүлхий гарлаа. Энэ бүс нутгийн малд 2017 оны хавар, намар, 2018 он гараад шүлхийний вакцин гурван удаа хийсэн гэнэ. Гэвч голомт нь арилсангүй. Энэ бол экспортийн вакцины  чанар, чансаанд эргэлзэж байгаа энэ салбарын зарим мэргэжилтнүүдийн байр суурийг бүр лавшруулаад орхилоо. Одоо малд вакцин хийгээд шүлхийг дарж  чадахгүй нь тодорхой боллоо. Иймд шүлхийн голомтыг устгах найдвартай “ганц арга” нь Мал эмнэлгийг  “шүлхийгээс урьдчилан сэргийлэх” вакцинд хамруулах явдал.

Шүлхийн халдвар, тархалт, вакцины сонголт өнгөрсөн хугацаанд ямар байсныг эргэн харах эрх хэнд байна. Түүнд үүргээ биелүүлэхийг үүрэг болгооч гэж шүлхийний хорионд орж хаширсан иргэд хэлж байна. Иргэдийн ярьж байгаас үзвэл шүлхий малд хүндрэл учруулахаас илүү тухайн бүсэд хөл хорио тогтоож,  хүний амьдрал ахуйд нь  асар их дарамт болдог байна. Малын шүлхий,  хөл хорио, 21 дүгээр зуун, Монгол Улс...                                                                Г. Эрдэнэбат

Ким Жөн Уны нууцлаг айлчлалын зорилго ил болсон нь
БНАСАУ-ын удирдагч Ким Жөн Ун энэ долоо хоногийн эхээр Хятад улсад  айлчлал хийсэн нь ажиглагчдын таамгийг будилуулсан гэнэтийн үйл явдал боллоо. Өмнөд Солонгос, АНУ-ын Ерөнхийлөгч нартай удахгүй уулзах гэж буй Умард Солонгосын удирдагч нэг хэсэгтээ нам гүм байх болов уу хэмээн олон улсын шинжээчид таамаглаж байсан юм.

Тэрбээр эцгийнхээ унаж байсан хуягласан галт тэргийг хөлөглөн Бээжинд ирж, Хятадын удирдагч Ши Жиньпинтэй хэлэлцээ хийлээ.  2011 онд засгийн эрхийг авснаасаа хойш гадаад оронд хийж буй Ким Жөн Уны анхны айлчлал нэлээд нууцлаг байдалд болж өнгөрсөн байна. Хуягласан галт тэргээр Ким Жөн Ун биш харин түүний дүү охин Ким Ё Жон Бээжинд ирсэн гэж таамаглаж байсан хүмүүс ч олон байв. Учир нь, Ким Ё Жон сар гаруйн өмнө Пёнчаны өвлийн Олимпын үеэр Өмнөд Солонгосын Ерөнхийлөгч Мүн Жэ Ин-тэй уулзаж, түүнд ахынхаа илгээлтийг дамжуулж байсан билээ.

Улс орнуудын удирдагчдыг хүлээн авах хүндэтгэлийн ёслол дулааны улиралд Бээжин дэх Ардын их хурлын ордны өмнөх талбайд болдог. Гэтэл Кимийн айлчлалын үеэр Бээжин хотод +20 хэм байсан хэдий ч ёслолын үйл ажиллагаа танхим дотор болсон нь айлчлал нууцлаг байдалд болж өнгөрснийг харуулж байна. Нөгөөтэйгүүр, айлчлал 25-27-нд болсон боловч Ким Жөн Ун Бээжингээс хөдөлсний дараа буюу 28-ны өдөр л Умард Солонгос болон Хятадын хэвлэлийнхэн айлчлалын талаарх мэдээллийг албан ёсоор цацаж эхэллээ.

Японы эрх баригчид эл айлчлалын талаар мэдээллийн агентлагуудын мэдээнээс олж мэдсэндээ сэтгэл дундуур байгаа бөгөөд уг айлчлалын талаар тодорхой мэдээлэл өгөхийг Хятадын талаас хүссэн байна. Харин Кимийн хийх гэж буй айлчлалын талаарх мэдээллийг Хятадын тал Цагаан ордонд урьдчилаад өгсөн байжээ.

Гэнэтийн айлчлалын зорилго

Бээжинд болсон хэлэлцээний үеэр Ким Жөн Ун айлчлалынхаа зорилгыг тодорхойлж хэлэхдээ “Хятад улсын даргаар дахин сонгогдсон Ши Жиньпин танд өөрийн биеэр очиж баяр хүргэх нь миний үүрэг” гэсэн байна. Мөн Солонгосын хойгийн байдлын талаар өөрийн биеэр ирж мэдээлэл өгөхийн тулд Хятад улсад айлчилсан гэдгээ Ким Жөн Ун хэллээ. Анхныхаа айлчлалыг Хятад улсад хийсний учир шалтгааны тэрбээр тайлбарлахдаа “би хоёр орны найрамдалт харилцааг эрхэмлэн үнэлдэг, миний айлчлалын зорилго бол хятад нөхөдтэй уулзаж, стратегийн хэлхээ холбоогоо бэхжүүлж, уламжлалт найрамдалт харилцаагаа гүнзгийрүүлэх явдал” гэв.  

Тэрбээр Солонгосын хойгийг цөмийн зэвсэггүй болгоход бэлэн гэдгээ илэрхийлсэн нь ажиглагчдын анхаарлыг хамгийн ихээр татсан мэдэгдэл байлаа. Хэлэлцээний явцад Хятадын удирдагч хэлэхдээ, эцэг болон өвөг эцэг нь Солонгосын хойгийг цөмийн зэвсэггүй төлөө байсан гэдгийг Ким Жөн Унд хоёр ч удаа сануулан хэлсэн байна. Үүний хариуд Ким хэлэхдээ “хэрвээ АНУ болон Өмнөд Солонгос улс бидний хүчин чармайлтад сайн санааны үүднээс хандваас цөмийн зэвсгээсээ татгалзахад бэлэн байна” гэжээ.

Гэнэтийн айлчлал хийсэн Ким Жөн Уны хувьд Өмнөд Солонгос, АНУ-ын удирдагчидтай уулзахынхаа өмнө “ар талаа бэхжүүлэн бататгах” зорилго өвөрлөж байгааг ажиглагчид онцоллоо. Тодруулбал, Трамптай хэлэлцээ хийхийнхээ өмнө “Бээжин миний ард байгаа шүү” гэж харуулах зорилготой нь илэрхий байна.

Өмнөд Солонгосын зарим шинжээчдийн үзэж байгаагаар, Ким Жөн Ун “ар талаа улам найдвартай болгож авах”-ын тулд ойрын үед ОХУ-д айлчилж магадгүй. Ойр дотно харилцдаг хоёр их гүрэнтэй байр сууриа зөвшилцөж чадсан Умардын удирдагчийн хувьд Д.Трамп, Мүн Жэ Ин нартай хийх хэлэлцээний үеэр өөртөө илүү итгэлтэй байх нь ойлгомжтой. Хамгийн сүүлд ирсэн мэдээллийг үзвэл, Умардын удирдагч Ким Жөн Ун, Өмнөдийн удирдагч Мүн Жэ Ин нар хоёр Солонгосыг тусгаарласан цэрэггүй бүс дэх Панмүнжом сууринд 4 дүгээр сарын 27-ны өдөр уулзахаар тохиролцжээ.

Үүний сацуу Японы тал Өмнөд Солонгосын эрх баригчдад хандан Умард Солонгостой дээд хэмжээний уулзалт /Шинзо Абэ-Ким Жөн Ун/ хийхэд зуучлахыг хүссэн тухай мэдээ ирж байна.

Хятад улсад хийсэн Кимийн гэнэтийн айлчлал нь хоёр улсын харилцааг хэвийн голдрилд оруулахаас гадна Ким-Трампын уулзалт Бээжин хотод болох магадлалыг улам нэмэгдүүллээ. Трампын тухайд, тэрбээр твиттер хуудсандаа “БНАСАУ-ын удирдагчтай хийсэн уулзалт нь амжилттай болсон тухай Ши Жинпинь надад мэдээлсэн” гэсний сацуу “Пхеньяны эсрэг хориг одоохондоо  хэвээр үйлчлэх ёстой” гэдгийг онцолсон байна. Түүнчлэн “Солонгосын хойгийг цөмийн зэвсгээс ангижруулж, энх тайвныг тогтоох боломж өчүүхэн төдий ч байхгүй гэж олон жилийн турш ярьцгааж ирсэн. Харин одоо Ким ард түмнийхээ төлөө болон бүх төрөлхтний төлөө зөв зүйлийг хийх боломж гарч ирлээ. Түүнтэй уулзахыг тэсэн ядан хүлээж байна” гэж Америкийн Ерөнхийлөгч жиргэсэн байна. 

Нөгөөтэйгүүр, НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөл хориг арга хэмжээгээ улам чангатгасны улмаас Умард Солонгосын эдийн засаг маш хүнд байдалд орсон. Энэ оны 10 дугаар сар гэхэд тус улсын гадаад валютын нөөц шавхагдаж дуусна гэж ВВС-гийн мэдээнд дурджээ. Ийм учраас Ким Жөн Ун айлчлалынхаа үеэр хоригийг зөөлрүүлэх, боломж гарвал цуцлах талаар Хятадын удирдагчтай зөвлөлдсөн байж тун магадгүй. 

Ким Жөн Уны айлчлал нь Хятадын талд ч мөн адил ашигтай юм. Оросын дорно дахиныг судлаач Ю.Тавровский ярихдаа “Хятад улс Умард Солонгостой эдийн засгийн харилцаагаа хумиж, тусламжаа багасгаснаар Пхеньянд нөлөөлж чадахгүй болсон гэсэн дүгнэлтийг олон улсын ажиглагчид хийх болсон. Харин энэ удаагийн айлчлал нь Хятад улс Солонгосын хойгийн асуудлаарх хэлэлцээний гол оролцогч гэдгийг харууллаа” гэж дүгнэсэн байна. Сүүлийн үед Солонгосын хойгийн түгшүүртэй байдлыг намжаахад чиглэсэн  санаачилгыг умардынхан болон өмнөдийнхөн, тэрчлэн америкчууд гартаа аваад байгаа билээ. Харин Ким Жөн Ун Бээжинд айлчилсан нь Хятад улсыг Солонгосын хойгийн асуудлаас хөндийрүүлж болохгүй, хятадууд бол “гол тоглогчдын нэг”  гэдгийг харуулсан үйл явдал яах аргагүй мөн.  

Харилцаанд үүссэн ээдрээ  

Нэгэн цагт Хятадын удирдагч асан Мао Зэдун хоёр орны харилцааг “шүд, уруул мэт ойрхон” гэж тодорхойлж байсан юм.  /эх сурвалж: ВВС/



Умард Солонгосын цорын ганц холбоотон, худалдааны гол түнш нь болох Хятад улсын Пхеньянтай харилцах харилцаа 2013 оноос ээдрээтэй болж эхэлжээ. Шинэ залуу удирдагч Ким Жөн Ун хоёр орны эдийн засгийн харилцааг зохицуулж байсан гол хүн буюу өөрийн авга ах болох Жан Сон Тэк-ийг цаазаар авснаас хойш Хятад-Умард Солонгосын харилцаа хүйтэн хөндий болж эхэлсэн билээ.

Цаашилбал, 2016 онд Гуанжоу хотод “Их 20”-ийн уулзалт болж байх үед,  түүнчлэн 2017 онд Сямень хотод “Нэг бүс-Нэг зам” олон улсын хамтын ажиллагааны чуулга уулзалт болж байх үед Умард Солонгосын тал баллистик пуужингууд хөөргөн туршсан нь Бээжингийн дургүйцлийг хүргэж байсан удаатай. Энэ бүхний дараа 2017 онд Умард Солонгосын эсрэг хоригийг чангатгах тухай НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөлийн тогтоолыг Хятад улс дэмжсэн байна. 



Ши Жинпиний тавьсан саналууд

Ким Жөн Уны энэ удаагийн айлчлалын үеэр Хятадын удирдагч Ши Жиньпин хоёр улсын харилцааг хөгжүүлэх 4 зарчмын тухай саналыг БНАСАУ-ын талд тавьсан байна. Юуны түрүүнд өндөр хэмжээнд харилцаа холбоо, солилцоог хэвээр хадгалах нь чухал гэдгийг дурдлаа. Шинээр үүссэн нөхцөл байдалд бид янз бүрийн түвшинд, янз бүрийн хэлбэрээр байнгын харилцаа холбоотой байх, тухайлбал, харилцан айлчлал хийх, элч нарыг харилцан илгээх, захидлаар харилцахад бэлэн гэж Ши Жинпинь хэллээ. 

Хоёрдугаарт, цаг хугацааны шалгуурыг давж чадсан стратегийн шинжтэй харилцааг бүрэн дүүрэн ашиглах нь зүйтэй гэдгийг дурдсан байна. Намуудын харилцаа, янз бүрийн салбарын хамтын ажиллагаа, солилцоог өргөжүүлж, харилцан итгэлцлийг бэхжүүлэх нь чухал хэмээн Хятадын удирдагч үзжээ.  

Ши Жинпиний санал болгосон гуравдахь зарчим бол энхийн хөгжлийг идэвхтэйгээр дэмжих явдал юм. “Өнөөдөр Хятадын онцлогтой социализм шинэ эрин үедээ орж, БНАСАУ-д социалист бүтээн байгуулалтын өрнөл түүхийн шинэ үе шатанд гарч байгаа учраас бид БНАСАУ-тай хүчин чармайлтаа нэгтгэсний үндсэн дээр энх тайвны тугийг өндөрт өргөн мандуулж, харилцан ашигтай хамтын ажиллагаагаа хөгжүүлж, хоёр орны ард түмнүүдийн аж амьдралыг дээшлүүлж, бүс нутгийн энх тайван, тогтвортой байдлыг бэхжүүлэхэд бодитой бүтээлч хувь нэмрээ оруулахад бэлэн байна” гэлээ.

Дөрөвдүгээрт, хоёр ард түмний хоорондын найрамдлыг бэхжүүлж, иргэд хоорондын ялангуяа залуу үеийнхний хоорондын хэлхээ холбоог бэхжүүлэн, ахмад үеийнхнээс өвлөгдөн ирсэн БНХАУ-БНАСАУ-ын уламжлалт найрамдлыг хадгалан хөгжүүлэх хэрэгтэй” гэв.

Эцэст нь дүгнэхэд, Ким Жөн Ун Хятадад гэнэтийн айлчлал хийж, дипломат үйл ажиллагаагаа идэвхжүүлжсэнээр Д.Трамп, Мүн Жэ Ин нартай хийх хүнд хэцүү хэлэлцээний өмнө өөрийн байр суурийг бэхжүүлж чадсан нь тэрбээр мэдрэмжтэй, чадварлаг улстөрч болохыг харууллаа.

Б.Адъяахүү
 
 
 
 
 
 
 
 
 

Ким-Трамп: Тов нь тодорхойгүй уулзалт ба түүний үр дүнтэй болох магадлал
Хэдхэн сарын өмнө бие биенийгээ газрын хөрснөөс арчина хэмээн заналхийлж байсан АНУ-ын Ерөнхийлөгч Д.Трамп, БНАСАУ-ын удирдагч Ким Жөн Ун нар 5 дугаар сар гарахаас өмнө уулзаж, хоёр орны харилцааг хэвийн болгох, Солонгосын хойгийг цөмийн зэвсэггүй болгох асуудлаар ярилцахаар тохиролцсон нь дэлхий дахиныг гайхшруулсан, гэнэтийн содон үйл явдал байлаа.

Хэрвээ энэ удаад хоёр удирдагч үнэхээр уулзах аваас түүхэнд тэмдэглэгдэхээр үйл явдал болно гэдэг нь тодорхой. Учир нь, АНУ болон БНАСАУ-ын удирдагчид анх удаагаа нүүр тулан уулзах гэж байна. Өмнө нь төрийн тэргүүний албаа өгсөн Америкийн ерөнхийлөгч нар Пхеньянд очиж байсан удаа бий. Ж.Хопкинсын их сургуулийн судлаач Майкл Маддены үзэж байгаагаар бол, Ким-Трампын уулзалт нь 1972 онд АНУ-ын Ерөнхийлөгч Р.Никсон Хятадад айлчилж, Мао Зэдунтай уулзаж байсантай дүйцэхүйц чухал үйл явдал болох ажээ.
 
Харин энэхүү “түүхэн уулзалт” яг хэзээ, хаана болох вэ гэдэг нь өнөөдрийг хүртэл тун бүрхэг байна. Гадаадын хэвлэлүүдэд уулзалт болж магадгүй газрууд гэдэгт Финланд, Швед, Швейцарь, Монгол, Хятадын нийслэл Бээжин хот, Оросын Владивосток, Умард Солонгосын нийслэл Пхеньян, хоёр Солонгосыг заагласан цэрэггүй бүс дэх Панмүнжон тосгон зэрэг улс орон, хотуудыг оруулан нэрлэж байгаа юм.
 
Энэ мэт олон хувилбар байгаа боловч Шведэд болох магадлал хамгийн өндөр гэж үзэж буй ажиглагчид олон байна. Учир нь, энэ сарын 15-16-нд Умард Солонгосын Гадаад хэргийн сайд Ри Ён Хо Шведийн нийслэл Стокгольм хотод очихдоо Ким-Трампын уулзалт болох газар, товын талаар ярилцсан байж тун магадгүй юм. Харин Шведийн ГХЯ-ны хэвлэлийн алба “хоёр улсын сайд нарын уулзалтын үеэр Швед улсын гүйцэтгэж буй консулын үүрэг болон Солонгосын хойгийн аюулгүй байдлын асуудлыг хөндөн ярилцсан” гэхээс өөр мэдээлэл өгсөнгүй.  


 
Швед бол Пхеньянд элчин сайдын яамтай цөөхөн хэдэн улсуудын нэг бөгөөд барууны орнууд болон БНАСАУ-ын хооронд зуучлах үүрэг гүйцэтгэж, АНУ болон бусад зарим орны эрх ашгийг Умард Солонгост төлөөлдөг байна. Нөгөөтэйгүүр, Солонгосын хойгийн аюулгүй байдлын асуудлыг хөндөн ярилцсан нь Швед улс 2017-2018 онд НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөлийн байнгын бус гишүүний үүргийг гүйцэтгэж байгаатай холбоотой.
 
Гэхдээ Шведэд уулзалтыг зохион байгуулахад учрах нэг том хүндрэл бий. Учир нь, Пхеньянаас Стокгольм хүртэл 7200 гаруй км зайтай бөгөөд онгоцоор 9 цаг гаруй нисч хүрнэ. Гэтэл Ким Жөн Ун төрийн тэргүүн болсноосоо хойш гадаад руу ганц ч удаа яваагүй учраас түүний айлчлалыг богино хугацаанд зохион байгуулна гэдэг бол маш хүндрэлтэй асуудал. Тэгээд ч Кимийн эцэг болон өвөг эцэг нь зөвхөн галт тэргээр гадаад руу зорчдог байсан. Эл жишгийг даган Умард Солонгосын удирдагч Стокгольмд очоод ирэхэд бараг хагас сарын хугацаа орно. Логистикийн хувьд Финланд, Швейцарь хоёр ч мөн адил ийм хүндрэлтэй.
 
Уулзах газрын тухайд тун тохиромжтой өөр нэгэн хувилбар яригдаж байна. Америкийн улс төрийн дүн шинжилгээний “The National Interest” сэтгүүлд бичсэнийг үзвэл, ОХУ-ын Владивосток бол “түүхэн уулзалт”-ыг зохион байгуулахад хамгийн тохиромжтой газар гэнэ. Учир хэмээвээс, Пхеньян хот нь Владивостокоос ердөө ганцхан цаг нисээд очихоор ойрхон зайд  оршдог байна. Гэхдээ Умард Солонгосын өмнөх удирдагчид онгоцоор зорчих тун дургүй байсан бөгөөд Ким Жөн Уны өвөг эцэг болон эцэг нь гадаадад зочлохдоо хуягласан галт тэргээр аялдаг байсныг хүмүүс мэднэ. Энэ удаад ч Ким Жөн Ун мөн адил Пхеньянаас Владивосток руу галт тэргээр зорчих боломжтой.

Владивосток хотод, тодруулбал “Русский” гэдэг арал дээр өмнө нь 2012 онд Ази-Номхон далайн эдийн засгийн хамтын ажиллагааны /АPEC/ чуулган болж байсан учраас өндөр дээд хэмжээний уулзалтыг зохион байгуулахад шаардлагатай дэд бүтэц нь бэлэн байгаа ажээ. Түүнээс гадна, АНУ болон БНАСАУ-ын консулын газрууд энэ хотод ажилладаг. Ким, Трамп хоёр энд уулзсан тохиолдолд Оросын Ерөнхийлөгч В.Путин хүрэлцэн ирж, АНУ-ын Ерөнхийлөгчтэй уулзаж магадгүй бөгөөд энэ нь хүйтэн хөндий болоод буй Орос-Америкийн харилцааг хэвийн голдрилд нь оруулахад түлхэц болно гэж “The National Interest” сэтгүүлийн нийтлэлд дүгнэн бичжээ.  

Манай улсад уулзалт болох тухайд, Ерөнхийлөгч асан Ц.Элбэгдорж твиттер хуудсандаа “Монгол бол энэ уулзалтыг зохион байгуулахад хамгийн тохиромжтой газар бөгөөд төвийг сахисан орон” гэж жиргэсэн байна.Түүнчлэн Японы нийслэл Токио хотод төвтэй “The Diplomat” онлайн сэтгүүлд “Трамп-Кимийн дээд хэмжээний уулзалтыг Монголын нийслэл Улаанбаатарт зохион байгуулж болох найман шалтгаан”-ыг дэлгэрэнгүй дурдсан нь уншигчдын сонирхлыг ихэд татлаа. Мөн тухайн асуудлаар Ерөнхийлөгчийн Тамгын газрын дарга З.Энхболд АНУ-ын талд тодорхой санал тавьсан билээ.



Цэрэггүй бүс дэх Панмүнжон тосгонд уулзалт болох магадлалтай байгаа боловч өндөр дээд хэмжээний чухал уулзалтыг зохион байгуулахад шаардагдах дэд бүтэц тэнд байхгүй. Гэсэн хэдий ч тус сууринд Умардын удирдагч Ким Жөн Ун, Өмнөд Солонгосын Ерөнхийлөгч Мүн Жэ Ин нар 4 дүгээр сард уулзаж магадгүй гэсэн мэдээлэл цацагдсан байна.



Энэ тохиолдолд нэгэнт дээд хэмжээний уулзалт болоод өнгөрчихсөн газарт очихоос Д.Трамп цааргалах  бөгөөд тэрбээр өөрийн хийх гэж буй уулзалтын ач холбогдлыг бууруулахыг хүсэхгүй нь мэдээж. Өмнөд Солонгосын нутагт тухайлбал, Сөүл хот эсвэл Чэжү арал дээр уулзалтыг хийе гэсэн хувилбарууд яригдаж байгаа боловч Ким Жөн Ун үүнийг зөвшөөрөх магадлал тун бага.    

Хятадын нийслэл Бээжин хот газарзүйн хувьд таатай байрлалтай боловч сүүлийн үед хоригийн асуудлаас үүдэн Пхеньян-Бээжингийн харилцаа хүйтэн хөндий болсон учраас Ким Жөн Ун Хятадад очих нь юу л бол хэмээн «The National Interest» сэтгүүлд бичжээ.

Нөгөөтэйгүүр, Умард Солонгосын тал уулзалтыг Вашингтонд хийхээс татгалзахгүй гэсэн санаагаа илэрхийлсэн. Гэтэл Кимд дургүй хүмүүс, ялангуяа Умард Солонгосоос оргосон олон хүн Америкт амьдардаг учраас Кимийг ирэхэд нь түүнийг амар тайван байлгалгүй хүндрэл учруулж мэднэ.   

Тов нь тодорхойгүй уулзалтын үр дүнг таамаглах нь   
 
Хэдийгээр уулзалтын тов тодорхойгүй байгаа боловч АНУ-БНАСАУ-ын удирдагчдын энэхүү “түүхэн уулзалт” болсон тохиолдолд ямар үр дүнтэйгээр өндөрлөх вэ гэдэг талаар шинжээч, тоймчид аль хэдийнэ өөрсдийн дүгнэлтүүдийг хийгээд эхэлчихжээ. Тухайлбал, Оросын ШУА-ийн Алс Дорнодын хүрээлэнгийн солонгос судлалын төвийн ажилтан Евгений Ким-ийн төсөөлж байгаагаар бол, хэлэлцээний дараа Умард Солонгосын тал цөмийн туршилтаа зогсоох бол АНУ Умардын эргийн дагуу хийж цэргийн сургуулилтаа зогсооно.

Хэлэлцээний явцад Умардын удирдагч Ким Жөн Уны зүгээс “шумбагч онгоцууд, нисэх онгоц тээгч хөлөг онгоцууд болон стратегийн бөмбөгдөгч онгоцуудаа Солонгосын хойгийн ойр орчмоос буцаан тат” гэсэн шаардлагыг америкчуудад тавих болов уу. Түүнээс гадна, цөмийн болон пуужингийн туршилтаа зогсоохыг зөвшөөрснийхөө хариуд тэрбээр  БНАСАУ-ын эсрэг түрэмгийлэл үйлдэхгүй гэсэн баталгаа гаргаж өгөхийг АНУ-аас шаардаж магадгүй юм.  

Шинжээчдийн үзэж байгаагаар, Ким Жөн Ун хоёр Солонгосын харилцааг хэвийн болгохыг эрмэлзэж байгаа нь дорх шалтгаантай байж магадгүй. Тэрбээр АНУ-БНАСАУ болон БНАСАУ-БНСУ гэсэн хоёр дээд хэмжээний уулзалтад оролцсоноор түүний нэр хүнд ард түмний дунд улам өсөх юм. “Би улс орноо цөмийн зэвсэгтэй болгосноор аюулгүй байдлыг нь хангаж чадлаа. Үүний дараа хэлэлцээ хийж хоригийг цуцлуулснаар ард түмний амьдрал сайжирна” гэж ухуулгыг Ким Жөн Ун хийж эхлэх болов уу.  
Харин Японы шинжээчдийн үзэж байгаагаар, Трамп-Кимийн түүхэн уулзалт дараах гурван хувилбарын аль нэгээр нь өрнөх бололтой.

Юуны түрүүнд, хоёр удирдагчийн уулзалт найрсаг уур амьсгалд  өрнөж, үүний үр дүнд Умард Солонгосын тал тив алгасах пуужингаа боловсронгуй болгох төлөвлөгөөнөөсөө татгалзаж магадгүй. Түүнчлэн цөмийн туршилт дахин хийхгүй гэсэн амлалт өгнө. Энэ бүхэнд Америкийн Ерөнхийлөгч сэтгэл хангалуун байх нь ойлгомжтой. Гэхдээ үүний зэрэгцээ Умард Солонгосын тал  ойрын болон дунд зай тусгалтай пуужингуудаа чимээгүйхэн авч үлдэх бөгөөд эдгээр нь Япон болон Өмнөд Солонгост хамгийн ихээр заналхийлж байгаа билээ. Ийм учраас цаашдын яриа хэлэлцээнүүд сунжирсан зөвлөлдөөн болж хувирснаар Ким Жөн Ун цаг хожих магадлалтай.   
 
Япончуудын төсөөлж буй хоёрдахь хувилбараар бол, дээд хэмжээний уулзалтад бэлтгэх үйл явц сунжран бүтэлгүйтэх бөгөөд энэ үед хоёр тал уулзалтыг тодорхойгүй хугацаагаар хойшлуулж магадгүй. Ийм магадлал 50 хувьтай байгаа учраас эл тохиолдолд Солонгосын хойгт түгшүүртэй байдал улам даамжирна.
 
Гуравдахь хувилбар гэвэл, уулзалт болох боловч ямар ч үр дүнд хүрэлгүй бүтэлгүйтнэ. Пуужингийн болон цөмийн хөтөлбөрөөсөө татгалз гэсэн Америкийн талын нөхцөл болзлын хариуд Умардын удирдагч Кимийн зүгээс “Солонгосын хойгоос Америкийн цэргийг гаргах, Өмнөд Солонгостой тогтоосон цэргийн хэлхээ холбоогоо тасал” гэсэн шаардлагыг Трампад сөргүүлэн тавина. Үүнийг сонсод уурсан хилэгнэсэн Трамп хаалга саван гарч явах бөгөөд “хямралыг зохицуулах дипломат арга хэрэгслүүд шавхагдан дууслаа” гэж мэдэгдэнэ. Үүнтэй зэрэгцэн Америкийн нисэх онгоц тээгч хөлөг онгоцууд, стратегийн бөмбөгдөгч нисэх онгоцуудын хөдөлгөөн Солонгосын хойгт дахин идэвхжих болно. Үүнтэй зэрэгцээд Умардын эсрэг хоригоо хэвээр нь байлгахыг америкчууд Хятадаас  улам шаргуу шаардаж эхлэх ажээ.

Цөмийн болон пуужингийн хөтөлбөрөөс гадна өөр бусад асуудал ч бий. Жишээлбэл, АНУ-ын тал Умард Солонгост баривчлагдсан өөрийн иргэдийг суллуулах гэж хичээж байгаа. Харин Умард Солонгосын тал өөрийгөө албан ёсоор цөмийн зэвсэгтэй улс гэж хүлээн зөвшөөрүүлэх сонирхолтой байгаагаас гадна Харилцан үл довтлох тухай гэрээг АНУ-тай байгуулахыг хүсч байна.

Түүнээс гадна, Пхеньян улам чангарсаар буй хоригийг цуцлуулахыг ихэд хичээж байгаа билээ. Учир нь, хориг цаашид үйлчилсээр байх аваас энэ оны 10 дугаар сар гэхэд Умард Солонгосын гадаад валютын нөөц бүрмөсөн шавхагдаж дуусах төлөвтэй байгаа аж.   

Эцэст нь дүгнэхэд, удахгүй болох уулзалт үр дүнд хүрэх эсэхээс үл шалтгаалан бие биенийгээ газрын хөрснөөс арчихад бэлэн байсан хоёр улс хэлэлцээний ширээний ард суух гэж байгаа нь хамгийн чухал үйл явдал юм.

Б.Адъяахүү